Tục ngữ, ca dao về dạy con nói gần như cùng một ý: dạy từ khi còn nhỏ, như uốn cây từ lúc còn non. Câu quen thuộc nhất là "Dạy con từ thuở còn thơ / Dạy vợ từ thuở bơ vơ mới về", bên cạnh "Uốn cây từ thuở còn non / Dạy con từ thuở con còn ngây thơ" và "Cá không ăn muối cá ươn / Con cãi cha mẹ trăm đường con hư". Thứ ông bà dạy trước tiên không phải chữ nghĩa mà là cách ăn, cách nói, cách chào hỏi. Đọc hôm nay, có câu còn nguyên giá trị, có câu phản ánh lối nghĩ cũ cần đặt lại.
Dạy từ lúc còn non
Dạy con từ thuở còn thơ
Dạy vợ từ thuở bơ vơ mới về.
Câu đầu là ý chính: dạy con phải bắt đầu từ lúc bé. Câu sau nói về "dạy vợ" khi người vợ mới về nhà chồng, còn "bơ vơ" chưa quen nếp nhà. Vế này phản ánh quan niệm của gia đình phụ hệ xưa, coi người chồng, nhà chồng có quyền "dạy" con dâu, vợ. Đó là cách nghĩ đã lỗi thời: vợ chồng ngày nay bình đẳng, không ai "dạy" ai như dạy trẻ. Phần còn giá trị là vế đầu.
Uốn cây từ thuở còn non
Dạy con từ thuở con còn ngây thơ.
Người làm vườn biết: cành cây non mềm, uốn được theo ý; cây già cứng, uốn là gãy. Ca dao lấy chuyện vườn tược để nói chuyện dạy người. Cùng ý ấy, tục ngữ có "Măng không uốn thì tre trổ vồng" — măng non không uốn thì cây tre mọc cong queo, và "Bé không vin, cả gãy cành" — cành lúc nhỏ không vin xuống uốn nắn thì lúc lớn ("cả") muốn uốn sẽ gãy. Ba câu, ba hình ảnh cây cối, cùng một lời khuyên: thói quen hình thành sớm thì khó đổi về sau.
Dạy cái gì trước: lễ, lời ăn tiếng nói
Người xưa nói "Tiên học lễ, hậu học văn" — học lễ nghĩa trước, học chữ sau. Câu gốc Hán này được treo trong nhiều trường học, nhưng phần "lễ" thì bắt đầu ở nhà, qua những lời dặn rất cụ thể.
- "Học ăn, học nói, học gói, học mở" — bốn việc tưởng tầm thường mà phải học: ăn cho có ý tứ, nói cho đúng mực, gói ghém đồ đạc, mở ra cất vào cho gọn gàng. Câu này cho thấy dạy con là dạy cả những việc nhỏ nhất trong nhà.
- "Ăn có nhai, nói có nghĩ" — ăn thì nhai kỹ, nói thì nghĩ trước. Cặp đối khéo: một việc của miệng để nuôi thân, một việc của miệng để giữ mình.
- "Đi thưa về gửi" — đi đâu thì thưa với người lớn, về thì báo là đã về. Một nếp ứng xử đến nay nhiều nhà vẫn giữ.
- "Lời nói chẳng mất tiền mua / Lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau" — lời nói không tốn tiền, nên hãy chọn lời mà nói cho người nghe dễ chịu.
Còn có câu "Ăn trông nồi, ngồi trông hướng" — câu này nói về phép ăn uống, được bàn riêng ở danh mục "Sức khoẻ & ăn uống".
Nghe lời cha mẹ
Cá không ăn muối cá ươn
Con cãi cha mẹ trăm đường con hư.
Hình ảnh lấy từ việc ướp cá: cá không ướp muối thì ươn, hỏng. Con không nghe lời cha mẹ thì hư. Câu nhấn mạnh sự vâng lời — giá trị trung tâm của giáo dục gia đình truyền thống. Đọc hôm nay, ý "nghe lời khuyên của người từng trải" vẫn đúng, còn chuyện "cãi" thì nên hiểu là cãi bướng, cãi hỗn, không phải mọi lần con nói lên ý kiến của mình.
Con ơi muốn nên thân người
Lắng tai nghe lấy những lời mẹ cha.
"Nên thân người" là thành người, có chỗ đứng. Giọng câu này mềm hơn câu trên: không doạ, chỉ khuyên. Đây là giọng của người mẹ dặn con, và là loại câu hay nghe trong lời ru.
Trách nhiệm của người dạy: "Con dại cái mang"
Tục ngữ "Con dại cái mang" — con dại dột gây chuyện thì người mẹ ("cái") phải gánh hậu quả. Câu này đặt trách nhiệm lên người lớn: con hư không chỉ là lỗi của con. Người xưa còn nói "Con hư tại mẹ, cháu hư tại bà", một câu sẽ được bàn kỹ ở bài về nếp nhà.
Đáng chú ý là các câu này thường nhắc người mẹ, người bà. Đó là phản ánh của đời sống cũ: người mẹ ở nhà gần con nhiều nhất, nên vừa là người dạy, vừa là người bị trách. Ngày nay, việc dạy con là trách nhiệm chung của cả cha lẫn mẹ.
Dạy con trai, dạy con gái thời xưa
Gái thì giữ việc trong nhà
Khi vào canh cửi, khi ra thêu thùa.
Ca dao này cho thấy giáo dục xưa chia theo giới: con gái học việc nhà, canh cửi (dệt vải), thêu thùa; con trai học chữ, đi thi, làm việc lớn ngoài xã hội. "Canh cửi" là khung cửi dệt vải — một nghề của phụ nữ nhiều làng Bắc Bộ. Câu ca dao là tư liệu quý về đời sống, nhưng sự phân công cứng nhắc ấy không còn phù hợp: ngày nay con trai, con gái đều học chữ, đều học việc nhà.
Bảng: tục ngữ dạy con và cách đọc hôm nay
| Câu | Dạy điều gì | Đọc hôm nay |
|---|---|---|
| Dạy con từ thuở còn thơ | dạy sớm | còn nguyên giá trị (vế "dạy vợ" đã lỗi thời) |
| Uốn cây từ thuở còn non | thói quen hình thành sớm | còn nguyên giá trị |
| Học ăn, học nói, học gói, học mở | lễ nghĩa, nếp sinh hoạt | còn nguyên giá trị |
| Ăn có nhai, nói có nghĩ | cẩn trọng khi ăn, khi nói | còn nguyên giá trị |
| Cá không ăn muối cá ươn | vâng lời cha mẹ | giữ ý nghe lời khuyên; không đồng nghĩa cấm con nêu ý kiến |
| Con dại cái mang | trách nhiệm của người lớn | trách nhiệm chung của cha và mẹ |
| Gái thì giữ việc trong nhà | phân công theo giới | đã lỗi thời |
Góc nhìn hôm nay
Phần bền nhất của tục ngữ dạy con là ý "dạy sớm" và "dạy bằng việc nhỏ hằng ngày". Ông bà không viết sách giáo dục, nhưng hiểu rằng đứa trẻ học qua những lần chào hỏi, những bữa cơm, những lời dặn đi thưa về gửi. Điều này khớp với nhiều hiểu biết ngày nay về việc hình thành thói quen ở trẻ.
Phần cần đặt lại là những câu gắn với roi vọt, với phân biệt trai gái, với quyền "dạy vợ". Câu "Thương cho roi cho vọt, ghét cho ngọt cho bùi" có nhiều cách hiểu và được bàn riêng ở danh mục "Câu hay hiểu lầm"; dù hiểu thế nào, đánh trẻ không phải cách dạy được chấp nhận hôm nay. Ai muốn đọc thêm có thể tìm phần tục ngữ về gia đình trong Kho tàng tục ngữ người Việt và trong tuyển tập của Vũ Ngọc Phan. Chuyện học hành, thầy trò được bàn ở danh mục "Lao động & làm ăn".
Câu hỏi thường gặp
"Dạy con từ thuở còn thơ" có câu sau là gì?
Câu đầy đủ là "Dạy con từ thuở còn thơ / Dạy vợ từ thuở bơ vơ mới về". Vế đầu khuyên dạy con từ nhỏ, vẫn đúng; vế sau phản ánh quan niệm cũ của gia đình phụ hệ, nay đã lỗi thời.
"Uốn cây từ thuở còn non" nghĩa là gì?
Cây non mềm, uốn được; cây già cứng, uốn sẽ gãy. Câu "Uốn cây từ thuở còn non / Dạy con từ thuở con còn ngây thơ" khuyên rèn thói quen tốt cho trẻ từ sớm.
"Cá không ăn muối cá ươn" có ý gì?
Cá không ướp muối thì ươn hỏng; con không nghe lời cha mẹ thì dễ hư. Câu nhấn mạnh việc nghe lời khuyên của người lớn, nên hiểu là tránh cãi bướng chứ không phải cấm con nói ý mình.
"Học ăn học nói học gói học mở" nghĩa là gì?
Phải học từ những việc nhỏ: ăn cho có ý tứ, nói cho đúng mực, gói ghém và mở cất đồ đạc gọn gàng. Câu cho thấy giáo dục gia đình xưa bắt đầu từ nếp sinh hoạt hằng ngày.
"Con dại cái mang" là gì?
Con dại dột gây chuyện thì người mẹ phải gánh chịu. Câu nói trách nhiệm của người lớn trong việc dạy con; ngày nay hiểu là trách nhiệm chung của cả cha và mẹ.
