Ca dao, tục ngữ về anh chị em ruột xoay quanh một ý: anh em là máu thịt, phải đùm bọc nhau và không được để người ngoài chia rẽ. Câu quen thuộc nhất là "Anh em như thể chân tay / Rách lành đùm bọc dở hay đỡ đần", tiếp đến "Khôn ngoan đối đáp người ngoài / Gà cùng một mẹ chớ hoài đá nhau", "Chị ngã em nâng", "Một giọt máu đào hơn ao nước lã". Bên cạnh lời khuyên, dân gian cũng thẳng thắn ghi lại chuyện anh em bất hoà vì của cải — để răn.
Anh em như thể chân tay
Anh em như thể chân tay
Rách lành đùm bọc, dở hay đỡ đần.
Đây là câu ca dao về anh em được dạy sớm nhất trong nhà trường và nhắc nhiều nhất trong gia đình. Hình ảnh "chân tay" nói một điều cụ thể: chân tay cùng một cơ thể, không thể tách ra, cái này đau thì cái kia chịu. Anh em cũng vậy — cùng cha mẹ sinh ra, là một phần của nhau.
Câu sau là hai cặp đối: "rách – lành", "dở – hay". Anh em có người khá, người khó; người giỏi, người kém. Lời khuyên không đòi ai cũng bằng nhau, mà đòi người lành bọc người rách, người hay đỡ người dở. "Đùm bọc" là che chở, giúp đỡ lúc khó; "đỡ đần" là giúp một tay. Cả câu đặt trách nhiệm lên người đang ở thế mạnh hơn.
Gà cùng một mẹ chớ hoài đá nhau
Khôn ngoan đối đáp người ngoài
Gà cùng một mẹ chớ hoài đá nhau.
Câu ca dao này có hai vế rất rõ. Vế đầu: khôn ngoan thì để dành mà đối đáp với người ngoài. Vế sau: anh em cùng một mẹ đừng đem cái khôn ra để hơn thua nhau. "Chớ hoài" là đừng phí công, đừng uổng sức. Hình ảnh đàn gà con lấy từ sân nhà: gà con cùng một ổ mà mổ nhau thì chỉ có hại cả ổ.
Câu này còn được dùng rộng ra cho người cùng một nước, một làng — nhưng gốc của nó là chuyện anh em trong nhà. Đi cùng ý ấy, có câu "Bầu ơi thương lấy bí cùng / Tuy rằng khác giống nhưng chung một giàn": bầu và bí không cùng giống mà chung giàn còn phải thương nhau, huống gì anh em ruột.
Chị em gái: chị ngã em nâng
Tục ngữ "Chị ngã em nâng" ngắn gọn mà đủ ý: chị vấp ngã thì em đỡ dậy. Thứ tự đáng chú ý — không phải "em ngã chị nâng" mà ngược lại. Câu nhắc rằng giúp đỡ trong nhà không chỉ đi từ trên xuống; người em cũng có lúc phải đỡ người chị.
Chị em như chuối nhiều tàu
Tấm lành che tấm rách, đừng nói nhau nặng lời.
Cây chuối nhiều tàu lá, lá này che lá kia. Tàu lá chuối lành thì che cho tàu lá đã rách. Câu thứ hai dài hơn khuôn tám chữ — một dạng lục bát biến thể quen gặp trong ca dao. Ý khuyên rất đời: chị em đã đỡ nhau thì đừng kể công, đừng nói nặng. Giúp mà nói lời khó nghe thì mất cả cái ơn.
Thứ bậc trong nhà: anh thay cha, em thuận anh hoà
Gia đình Việt truyền thống coi trọng thứ bậc. Người anh cả, nhất là trong những nhà cha mất sớm, gánh vai trò rất lớn. Thành ngữ gốc Hán "Quyền huynh thế phụ" nghĩa là anh có quyền thay cha — khi cha không còn, anh cả lo việc nhà, dựng vợ gả chồng cho các em.
Đổi lại, tục ngữ đòi sự hoà thuận hai chiều: "Em thuận anh hoà là nhà có phúc". Em nghe anh, anh nhường em, thì nhà ấy được xem là có phúc. Câu này không nói "em phải vâng lời anh" mà nói "thuận – hoà": hai chữ dành cho cả hai phía.
Khi anh em bất hoà
Dân gian không giả vờ anh em lúc nào cũng tốt với nhau. Câu "Một giọt máu đào hơn ao nước lã" — một giọt máu đỏ của người ruột thịt còn quý hơn cả ao nước lã của người dưng — vừa khẳng định tình ruột thịt, vừa được nói ra như lời nhắc khi anh em xa cách. "Máu chảy ruột mềm" nói tương tự: người ruột thịt bị đau thì mình cũng xót.
Chuyện bất hoà vì chia của được truyện cổ tích kể rõ hơn ca dao. Truyện "Cây khế" kể người anh tham lấy hết gia tài, để lại cho em cây khế; chim thần đến ăn khế và trả vàng, dặn "may túi ba gang mang đi mà đựng". Người anh đổi lấy cây khế, may túi to, chở quá nhiều vàng nên rơi xuống biển. Câu chuyện là lời răn anh em đừng vì của mà phụ nghĩa.
Còn cách giải quyết bất hoà theo lời ông bà là "Anh em trong nhà đóng cửa bảo nhau": chuyện trong nhà thì nói với nhau trong nhà, không đem ra ngoài để người ta cười, cũng không để người ngoài xen vào chia rẽ.
Bảng: câu nào dùng khi nào
| Câu | Ý chính | Hay dùng khi |
|---|---|---|
| Anh em như thể chân tay / Rách lành đùm bọc dở hay đỡ đần | anh em là một, phải giúp nhau | khuyên người khá giúp người khó |
| Khôn ngoan đối đáp người ngoài / Gà cùng một mẹ chớ hoài đá nhau | đừng hơn thua trong nhà | anh em cãi nhau, tranh phần |
| Chị ngã em nâng | giúp nhau hai chiều | chị em gặp khó |
| Chị em như chuối nhiều tàu | che chở mà đừng nặng lời | giúp nhau nhưng hay kể công |
| Em thuận anh hoà là nhà có phúc | hoà thuận đem lại phúc | lời chúc, lời khuyên chung |
| Một giọt máu đào hơn ao nước lã | ruột thịt quý hơn người dưng | nhắc tình máu mủ |
| Anh em trong nhà đóng cửa bảo nhau | giải quyết chuyện nhà trong nhà | bất hoà nội bộ |
"Anh em" mở rộng: dâu, rể, anh em họ
Tiếng Việt còn nhiều tổ hợp "anh em" ngoài anh em ruột. "Anh em cọc chèo" là những người đàn ông lấy hai chị em gái ruột. "Chị em dâu" là những người phụ nữ lấy anh em trai ruột. Quan hệ dâu – rể này sinh ra không ít câu than phiền trong ca dao, vì người ngoài về chung một nhà. Còn chuyện anh em con chú con bác, con cô con cậu thuộc về họ hàng nội ngoại, được bàn ở một bài riêng trong danh mục.
Góc nhìn hôm nay
Gia đình hôm nay ít con hơn, anh em thường sống xa nhau, mỗi người một nơi. Nhưng chính vì thế những câu như "Anh em như thể chân tay" lại càng được nhắc — trong đám giỗ, trong lúc chia tài sản, trong lúc cha mẹ già cần người chăm. Chuyện tranh chấp đất đai, thừa kế giữa anh em ruột vẫn xảy ra, và câu "Khôn ngoan đối đáp người ngoài" vẫn là lời can quen thuộc nhất của người lớn tuổi.
Ai muốn tìm hiểu thêm có thể đọc phần ca dao về gia đình trong tuyển tập của Vũ Ngọc Phan, đọc lại truyện "Cây khế" trong các tuyển tập truyện cổ tích (như Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam của Nguyễn Đổng Chi) để thấy cách dân gian kể chuyện anh em. Chuyện công cha nghĩa mẹ, chữ hiếu với cha mẹ thuộc về một góc khác và không bàn ở đây.
Câu hỏi thường gặp
"Anh em như thể chân tay" nghĩa là gì?
Anh em ruột gắn bó như chân với tay trên cùng một cơ thể. Câu sau "Rách lành đùm bọc, dở hay đỡ đần" khuyên anh em khá giả giúp người khó khăn, người giỏi đỡ người kém.
"Gà cùng một mẹ chớ hoài đá nhau" có ý gì?
Anh em cùng cha mẹ đừng tranh giành, hơn thua nhau; cái khôn nên dành để đối đáp với người ngoài. Câu này cũng hay được dùng rộng cho người cùng làng, cùng nước.
"Một giọt máu đào hơn ao nước lã" nghĩa là gì?
"Máu đào" là máu đỏ, chỉ người ruột thịt; "nước lã" là nước thường, chỉ người dưng. Câu nói tình ruột thịt dù ít cũng quý hơn nhiều người ngoài.
"Quyền huynh thế phụ" là gì?
Thành ngữ gốc Hán, nghĩa là anh có quyền thay cha. Khi cha mất, người anh cả lo việc nhà, chăm lo dựng vợ gả chồng cho các em.
"Anh em cọc chèo" là ai?
Là những người đàn ông cùng lấy hai chị em gái ruột, tức anh rể và em rể của cùng một nhà. Tương tự, những người phụ nữ cùng lấy anh em trai ruột gọi là chị em dâu.
