Ca dao chế là những câu mới đặt ra bằng cách mượn khuôn một câu ca dao quen rồi thay lời cho hợp chuyện hôm nay; nó là sáng tác vui của người thời nay, không phải ca dao. Vấn đề chỉ nảy sinh khi câu chế, hay một câu văn hiện đại, bị gắn nhãn "ca dao", "ông bà ta dạy" và lan truyền như lời dân gian thật. Phân biệt được không khó: tra tuyển tập lớn, soi từ ngữ, và hỏi xem câu đó có dị bản, có nguồn in hay không.
Ba loại câu hay bị gọi nhầm là ca dao
1. Ca dao chế, ca dao "chế vui"
Người ta giữ nguyên câu đầu của một bài ca dao nổi tiếng, rồi thay câu sau bằng chuyện thi cử, tiền lương, mạng xã hội, giá xăng. Người đọc nhận ra ngay vì câu đầu quen, câu sau mới. Đây là một kiểu chơi chữ, không có gì sai, miễn là ai cũng biết nó là chế. Để thấy cơ chế, xem cặp sau, trong đó câu thứ hai là câu tự đặt để minh hoạ:
Thân em như tấm lụa đào,
Phất phơ giữa chợ biết vào tay ai. (ca dao)
Thân em như tấm lụa đào,
Rao trên mạng mãi, ai nào hỏi mua. (câu tự đặt để minh hoạ kiểu chế)
Bản chế giữ hình ảnh "lụa đào", đổi "giữa chợ" thành "trên mạng". Nó vui vì ai cũng biết bản thật. Nhưng nếu một ngày nó được chép lại mà không có bản thật đi kèm, người đọc sau có thể tưởng đó là một dị bản dân gian.
2. Câu văn hiện đại gắn nhãn "ca dao"
Đây là loại đáng lưu ý hơn. Một câu nói hay, một đoạn văn xuôi có vần, một lời bài hát, được chia sẻ với dòng chú "ca dao Việt Nam" hay "ông bà ta có câu". Ví dụ hay gặp là câu "Đi khắp thế gian không ai tốt bằng mẹ / Gánh nặng cuộc đời không ai khổ bằng cha". Câu này rất phổ biến trên mạng với nhãn ca dao, nhưng không thấy trong các tuyển tập ca dao lớn, cách dùng chữ ("gánh nặng cuộc đời") mang dáng văn hiện đại, và nguồn gốc chưa xác định được. Ý câu tốt, nhưng gọi là ca dao thì chưa có căn cứ.
3. Thơ có tác giả bị mất tên
Câu thơ của một nhà thơ được chia sẻ nhiều lần, tên tác giả rơi mất, rồi được gắn nhãn "ca dao". Trường hợp này bàn kỹ trong bài "Ca dao cổ và câu có tác giả" cùng danh mục. Ví dụ quen là câu mở đầu "Thề non nước" của Tản Đà hay các câu trong Truyện Kiều đã thành như tục ngữ.
Vì sao câu giả lan nhanh
- Nhãn "ca dao" tạo uy tín: một lời khuyên được gắn với "ông bà" nghe đáng tin hơn lời của một người lạ.
- Ai cũng tưởng mình biết ca dao: thấy câu có vần, có giọng tâm tình là nghĩ đó là ca dao.
- Ít người tra sách: các tuyển tập lớn dày, không phải ai cũng có sẵn để kiểm.
- Chép lại nhau: một trang đăng sai, hàng trăm trang chép lại, đến lúc tìm kiếm thấy cả trăm kết quả và tưởng là có nguồn.
Bảng dấu hiệu nhận biết
| Dấu hiệu | Câu dân gian thật thường | Câu đặt gần đây thường |
|---|---|---|
| Có trong tuyển tập lớn | Có (Vũ Ngọc Phan, Kho tàng ca dao, Kho tàng tục ngữ, tập địa phương) | Không có |
| Dị bản | Thường có vài bản theo vùng | Chỉ một bản, chép y nhau |
| Từ ngữ | Từ làng quê, đồ vật xưa, từ cổ, phương ngữ | Từ hiện đại, khái niệm mới, giọng văn xuôi |
| Hình ảnh | Cụ thể: con cò, giếng làng, cây đa, lụa đào | Trừu tượng: "cuộc đời", "hạnh phúc", "thành công" |
| Giọng | Tâm tình, đối đáp, có nhân vật nói | Răn dạy kiểu khẩu hiệu, nói thẳng bài học |
| Nguồn sớm nhất | Sách in, tập sưu tầm | Bài đăng mạng xã hội, ảnh có chữ |
Không dấu hiệu nào đủ một mình để kết luận. Có ca dao thật mang giọng răn dạy, có câu hiện đại dùng hình ảnh làng quê. Nhưng khi một câu dính từ ba dấu hiệu trở lên ở cột phải, nên dè dặt.
Một thói quen dễ gây hiểu lầm: chê "sai luật"
Có người dùng luật lục bát để "bắt" ca dao giả: câu nào sai vần, sai thanh là giả. Cách này không chắc. Ca dao thật có rất nhiều lục bát biến thể: câu dài ra, vần dời từ chữ thứ sáu sang chữ thứ tư, câu bảy chữ chen vào giữa. Ví dụ câu "Con cò mà đi ăn đêm / Đậu phải cành mềm lộn cổ xuống ao" có vần "đêm – mềm" rơi vào chữ thứ tư câu tám, lệch luật chuẩn, nhưng là ca dao quen thuộc. Ngược lại, người đặt câu giả ngày nay lại hay viết rất đúng luật. Đúng luật hay sai luật không phải thước đo thật – giả.
Còn chuyện "câu gốc" và "vế sau bị mất"
Một dạng tin giả khác là bài "bạn đã hiểu sai câu này cả đời": khẳng định câu tục ngữ quen có một "vế sau bị mất" mang nghĩa ngược lại, hoặc "câu gốc" khác hẳn. Phần lớn những lời đồn này không chỉ ra được tuyển tập nào ghi bản đó. Danh mục "Câu hay hiểu lầm" trên wiki này xem xét từng câu cụ thể. Nguyên tắc chung: chỉ tin khi có tập sưu tầm in ghi lại; còn lại chỉ nên nói "có ý kiến cho rằng…, nhưng chưa thấy trong các tuyển tập lớn".
Năm bước kiểm một câu "ca dao" lạ
- Tra tuyển tập: Kho tàng ca dao người Việt, Kho tàng tục ngữ người Việt, bộ của Vũ Ngọc Phan, Tục ngữ phong dao của Nguyễn Văn Ngọc. Có ở đây thì gần như chắc là dân gian.
- Tìm dị bản: câu dân gian thường có vài bản; câu chỉ có một bản giống hệt nhau ở mọi nơi là dấu hiệu chép lại từ một nguồn duy nhất.
- Soi từ ngữ: có từ nào chỉ mới xuất hiện trong thế kỷ 20, 21 không?
- Tìm lần xuất hiện sớm nhất: nếu mọi kết quả đều là bài đăng vài năm gần đây, câu có lẽ mới.
- Thử tìm tác giả: câu có thể là thơ của ai đó, lời một bài hát, một câu trong sách. Tìm thấy thì ghi đúng tên người viết.
Ca dao chế có giá trị gì không
Có. Việc người hôm nay mượn khuôn ca dao để nói chuyện của mình cho thấy những khuôn ấy vẫn sống: "Thân em như…", "Ai về…", "Chiều chiều…" vẫn được nhận ra ngay. Ca dao ngày xưa cũng từng được người hát sửa lời cho hợp chuyện của họ, đó chính là cách dị bản ra đời. Khác biệt nằm ở chỗ ca dao chế ngày nay có người đặt cụ thể, ra đời trong một thời điểm cụ thể, và nên được gọi đúng tên là sáng tác mới, câu chế, thơ vui.
Chỉ khi ranh giới bị xoá, khi câu chế hay câu hiện đại được gọi là "ca dao ông bà để lại", thì người đọc sau bị đánh lừa và kho ca dao thật bị pha loãng.
Góc nhìn hôm nay: chia sẻ có trách nhiệm
- Gọi đúng tên: câu chế thì ghi "chế", thơ có tác giả thì ghi tác giả, câu không rõ nguồn thì đừng gắn nhãn "ca dao".
- Khi viết, dạy: dẫn ca dao kèm tên tuyển tập đã tra.
- Khi thấy câu sai nhãn: góp ý nhẹ nhàng kèm nguồn, đừng tranh cãi bằng trí nhớ.
- Đọc tuyển tập thật: người đã đọc vài trăm câu ca dao thật sẽ tự cảm được giọng dân gian, câu giả hiện ra rõ hơn.
Câu hỏi thường gặp
Ca dao chế là gì?
Ca dao chế là câu mới đặt bằng cách mượn khuôn một câu ca dao quen rồi đổi lời cho hợp chuyện thời nay. Đó là sáng tác vui của người hôm nay, không phải ca dao dân gian. Câu chế chỉ gây hiểu lầm khi bị chia sẻ như lời ông bà để lại.
Làm sao biết một câu có phải ca dao thật?
Tra trong các tuyển tập lớn như Kho tàng ca dao người Việt hay bộ của Vũ Ngọc Phan, xem câu có dị bản không, soi từ ngữ có hiện đại không. Câu không có trong tuyển tập nào, chỉ có một bản, dùng từ mới thì nên dè dặt.
"Đi khắp thế gian không ai tốt bằng mẹ" có phải ca dao không?
Câu này phổ biến trên mạng với nhãn ca dao, nhưng không thấy trong các tuyển tập ca dao lớn và có cách dùng chữ của văn hiện đại. Nguồn gốc chưa được xác định, nên chưa có căn cứ để gọi là ca dao.
Câu sai luật lục bát có phải là câu giả không?
Không nhất thiết. Ca dao thật có rất nhiều lục bát biến thể với vần dời chỗ hay câu dài ra. Người đặt câu giả ngày nay lại hay viết đúng luật. Luật thơ không phải thước đo thật hay giả.
Có nên đặt câu theo kiểu ca dao không?
Hoàn toàn có thể, đó là cách thể thơ dân gian tiếp tục sống. Chỉ cần ghi rõ đó là câu mới đặt hoặc câu chế, không gắn nhãn "ca dao" hay "ông bà dạy" cho câu của mình.
