Ca dao về dì ghẻ con chồng và phận mồ côi là một trong những mảng buồn nhất của lời dân gian. Câu quen thuộc nhất là "Mấy đời bánh đúc có xương / Mấy đời dì ghẻ mà thương con chồng"; về trẻ mồ côi có "Mồ côi cha ăn cơm với cá / Mồ côi mẹ lót lá mà nằm" và "Có cha có mẹ thì hơn / Không cha không mẹ như đờn đứt dây". Những câu này phản ánh một xã hội mà mẹ mất sớm là chuyện thường, cha lấy vợ kế là chuyện thường — và đứa trẻ mất mẹ là người chịu thiệt nhất.
Dì ghẻ là ai, vì sao ca dao nhắc nhiều
"Dì ghẻ" là vợ sau của cha, tức mẹ kế; "con chồng" là con riêng của người chồng với vợ trước. Trong xã hội cũ, mảng ca dao này nhiều vì mấy lẽ:
- Mẹ mất sớm là chuyện thường gặp. Sinh nở nhiều lần, thuốc men thiếu, bệnh dịch — người phụ nữ xưa mất trẻ không hiếm. Người cha goá thường lấy vợ khác để có người lo việc nhà, nuôi con.
- Chế độ đa thê. Một ông chồng nhiều vợ, con các bà sống chung một nhà, chuyện so bì khó tránh.
- Chuyện gia tài. Con riêng và con chung cùng chia của cha, mầm xung đột có sẵn.
Vì vậy, trong kho ca dao, tục ngữ và truyện cổ, hình ảnh dì ghẻ phần lớn là hình ảnh tiêu cực. Đó là khuôn mẫu của một thời, không phải sự thật về mọi người mẹ kế.
"Mấy đời bánh đúc có xương"
Mấy đời bánh đúc có xương
Mấy đời dì ghẻ mà thương con chồng.
Bánh đúc làm từ bột gạo (hoặc bột ngô) quấy với nước vôi, mềm, mịn — chẳng bao giờ có xương. "Mấy đời" nghĩa là xưa nay đã mấy khi, tức là chưa từng. Câu đầu nêu một chuyện không thể có, câu sau đặt chuyện dì ghẻ thương con chồng ngang hàng với nó. Đây là lối phủ định bằng một điều phi lý rất quen của ca dao: muốn nói "không bao giờ" thì so với một chuyện ai cũng biết là không có.
Chọn bánh đúc cũng không ngẫu nhiên: đó là món quà quê rẻ tiền, ai cũng ăn, ai cũng biết. Lời răn đi bằng một hình ảnh đời thường nhất, nên dễ nhớ và truyền đi rất xa. Câu này đến nay vẫn được nói, nhưng thường kèm một nụ cười, vì ai cũng biết thực tế có nhiều người mẹ kế tốt.
Tấm Cám: dì ghẻ trong truyện cổ tích
Câu chuyện dì ghẻ con chồng nổi tiếng nhất của người Việt là truyện cổ tích "Tấm Cám". Tấm mồ côi mẹ, rồi mồ côi cả cha, sống với dì ghẻ và em cùng cha khác mẹ là Cám. Dì ghẻ bắt Tấm làm lụng vất vả, thiên vị Cám, rồi tìm cách hại Tấm nhiều lần.
Truyện có một bài vè ngắn mà trẻ con ai cũng thuộc — lời Tấm gọi con cá bống nuôi dưới giếng:
Bống bống bang bang
Lên ăn cơm vàng cơm bạc nhà ta
Chớ ăn cơm hẩm cháo hoa nhà người.
"Cơm hẩm" là cơm nấu bằng gạo cũ đã mốc, có mùi; "cháo hoa" là cháo trắng nấu loãng. Tấm gọi phần cơm ít ỏi của mình là "cơm vàng cơm bạc", còn đồ ăn nhà khác là "cơm hẩm cháo hoa" — lời nói của một đứa trẻ nghèo mà giữ lòng tự trọng. Con bống là bạn duy nhất của đứa trẻ mồ côi. Khi dì ghẻ và Cám lừa Tấm đi chăn trâu xa để bắt bống ăn thịt, người nghe hiểu cái ác ấy nhắm thẳng vào chỗ dựa tinh thần của đứa trẻ.
Nhiều truyện cổ khác cũng có nhân vật mồ côi, như Thạch Sanh mồ côi cả cha lẫn mẹ, sống một mình dưới gốc đa. Trong truyện cổ, người mồ côi thường hiền lành, chịu thiệt, và cuối cùng được đền đáp — một cách dân gian an ủi những phận người thiệt thòi.
Phận mồ côi trong ca dao
Mồ côi cha ăn cơm với cá
Mồ côi mẹ lót lá mà nằm.
Câu này so sánh hai cảnh mồ côi: mất cha thì còn mẹ lo, vẫn có cơm có cá; mất mẹ thì không ai chăm chỗ ngủ, phải lót lá mà nằm. Dân gian nhìn rất thực: trong gia đình xưa, người mẹ là người chăm con từng bữa ăn giấc ngủ. Mất mẹ là mất người chăm sóc trực tiếp.
Có cha có mẹ thì hơn
Không cha không mẹ như đờn đứt dây.
"Đờn" là đàn (cách nói miền Trung, miền Nam). Cây đàn đứt dây thì không kêu được nữa, vô dụng, lạc lõng. Đứa trẻ không cha không mẹ cũng vậy — mất chỗ bám, mất tiếng nói trong nhà.
Chiều chiều xách giỏ hái rau
Ngó lên mả mẹ ruột đau như dần.
Người con mồ côi đi hái rau, ngang qua mộ mẹ. "Đau như dần" là đau như bị dần, bị nện — cách nói đau đớn quen trong tiếng Việt. Lại là "chiều chiều" như nhiều câu ca dao nhớ thương khác, lại là một việc vặt hằng ngày mà khơi lên nỗi đau lớn.
Tục ngữ cũng nói về vai trò người cha: "Con có cha như nhà có nóc / Con không cha như nòng nọc đứt đuôi". Nhà không nóc thì mưa nắng xối vào; nòng nọc đứt đuôi thì không bơi được. Thành ngữ "mẹ goá con côi" chỉ cảnh nhà mất người đàn ông trụ cột.
Khi cha mẹ đi bước nữa
Tục ngữ có câu "Cha chết không lo bằng mẹ đi bước nữa". "Đi bước nữa" là tái giá, lấy chồng khác. Cha chết thì mẹ còn ở lại nuôi con; mẹ đi lấy chồng khác thì đứa con có thể bị bỏ lại hoặc sống trong nhà bố dượng — dân gian cho là đáng lo hơn. Câu này phản ánh hoàn cảnh của trẻ trong xã hội cũ, đồng thời đặt lên vai người mẹ goá một áp lực rất lớn phải ở vậy nuôi con.
Gió đưa bụi chuối sau hè
Anh mê vợ bé bỏ bè con thơ.
Câu ca dao Nam Bộ, hay hát ru. Người chồng mê vợ lẽ ("vợ bé"), bỏ mặc vợ cả và đàn con nhỏ. Không phải mồ côi thật, nhưng là cảnh con có cha mà như không. Người mẹ hát câu này bên võng — vừa ru con, vừa than chuyện nhà mình.
Bảng: các câu về dì ghẻ và mồ côi
| Câu | Hình ảnh | Ý chính |
|---|---|---|
| Mấy đời bánh đúc có xương / Mấy đời dì ghẻ mà thương con chồng | bánh đúc không xương | dì ghẻ hiếm khi thương con chồng (khuôn mẫu xưa) |
| Mồ côi cha ăn cơm với cá / Mồ côi mẹ lót lá mà nằm | cơm cá, lót lá | mất mẹ thiệt thòi hơn mất cha |
| Có cha có mẹ thì hơn / Không cha không mẹ như đờn đứt dây | đàn đứt dây | trẻ mồ côi mất chỗ dựa |
| Chiều chiều xách giỏ hái rau / Ngó lên mả mẹ ruột đau như dần | giỏ rau, mộ mẹ | nỗi nhớ mẹ của con mồ côi |
| Con có cha như nhà có nóc | mái nhà | cha là chỗ che chở |
| Cha chết không lo bằng mẹ đi bước nữa | — | lo cho con khi mẹ tái giá |
Đọc những câu này hôm nay
Ca dao, tục ngữ về dì ghẻ là tiếng nói của một thời và của những đứa trẻ chịu thiệt. Nhưng chúng cũng tạo ra một khuôn mẫu nặng nề: người mẹ kế nào cũng bị nghi là ác, như dì ghẻ của Tấm. Thực tế xưa nay có rất nhiều người mẹ kế, bố dượng nuôi con riêng của vợ, của chồng hết lòng. Đọc "Mấy đời bánh đúc có xương", nên hiểu đó là lời than của những hoàn cảnh cụ thể, không phải một phán xét đúng cho mọi người.
Còn những câu về trẻ mồ côi thì vẫn nguyên giá trị nhân văn: chúng nhắc cộng đồng nhìn thấy những đứa trẻ thiếu cha mẹ. Ai muốn đọc thêm có thể tìm truyện "Tấm Cám" và "Thạch Sanh" trong các tuyển tập truyện cổ tích, phần ca dao than thân trong tuyển tập của Vũ Ngọc Phan, và phần tục ngữ gia đình trong Kho tàng tục ngữ người Việt.
Câu hỏi thường gặp
"Mấy đời bánh đúc có xương, mấy đời dì ghẻ mà thương con chồng" nghĩa là gì?
Bánh đúc làm từ bột, không bao giờ có xương; "mấy đời" là xưa nay mấy khi. Câu ca dao nói dì ghẻ hiếm khi thương con riêng của chồng. Đây là khuôn mẫu của xã hội cũ, không đúng với mọi người mẹ kế.
Dì ghẻ là gì?
Dì ghẻ là vợ sau của cha, tức mẹ kế. "Con chồng" là con riêng của người chồng với vợ trước.
"Mồ côi cha ăn cơm với cá, mồ côi mẹ lót lá mà nằm" có ý gì?
Mất cha thì còn mẹ chăm lo, vẫn đủ ăn; mất mẹ thì không ai chăm chỗ ngủ, phải lót lá mà nằm. Câu cho thấy vai trò chăm sóc trực tiếp của người mẹ trong gia đình xưa.
"Cơm hẩm cháo hoa" trong truyện Tấm Cám là gì?
"Cơm hẩm" là cơm nấu từ gạo cũ đã mốc, có mùi; "cháo hoa" là cháo trắng nấu loãng. Trong bài gọi bống, Tấm gọi phần cơm của mình là cơm vàng cơm bạc, tỏ lòng tự trọng của đứa trẻ nghèo.
"Đi bước nữa" nghĩa là gì?
"Đi bước nữa" là người phụ nữ goá chồng tái giá, lấy chồng khác. Tục ngữ "Cha chết không lo bằng mẹ đi bước nữa" phản ánh nỗi lo cho đứa con khi người mẹ tái giá trong xã hội cũ.
