Nhiều câu tục ngữ Việt có "anh em" trong tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Hán: "Ngưu tầm ngưu, mã tầm mã" giống "Birds of a feather flock together", "Thùng rỗng kêu to" giống câu tiếng Anh về chiếc bình rỗng, "Tai vách mạch rừng" giống "Walls have ears". Sự giống nhau có ba nguồn: kinh nghiệm sống chung của loài người, vay mượn qua chữ Hán, và vay mượn qua tiếng Pháp thời cận đại. Biết câu nào thuộc nguồn nào giúp tránh nhầm một câu mới du nhập là "tục ngữ của ông cha".
Vì sao tục ngữ các nước giống nhau
Ngành nghiên cứu tục ngữ, gọi là paremiology, đã chú ý đến hiện tượng này từ lâu. Nhà nghiên cứu Mỹ Archer Taylor, trong cuốn The Proverb (1931), và sau này Wolfgang Mieder đều bàn về các câu tục ngữ có mặt ở nhiều ngôn ngữ. Có thể chia lý do thành ba nhóm:
- Kinh nghiệm chung: người ở đâu cũng thấy nước chảy làm mòn đá, thấy kẻ ít hiểu biết hay nói to. Những câu sinh ra từ quan sát chung thì giống nhau mà không cần vay mượn.
- Vay mượn qua văn hoá Hán: hàng nghìn năm dùng chữ Hán khiến nhiều câu Hán đi vào tiếng Việt, có câu giữ nguyên âm Hán Việt, có câu được Việt hoá hoàn toàn.
- Vay mượn qua tiếng Pháp và châu Âu: từ cuối thế kỷ 19, qua sách báo, nhà trường, một số câu tiếng Pháp được dịch và dùng quen trong tiếng Việt.
Rất khó xác định chắc chắn một câu thuộc nhóm nào. Trừ khi có nguồn rõ, nên nói "giống" hoặc "gần nghĩa" thay vì "dịch từ".
Nhóm 1: giống vì cùng một kinh nghiệm
| Tục ngữ Việt | Câu nước ngoài gần nghĩa | Điểm khác thú vị |
|---|---|---|
| Thùng rỗng kêu to | Tiếng Anh: Empty vessels make the most noise | Việt dùng cái thùng, Anh dùng cái bình |
| Tai vách mạch rừng | Tiếng Anh: Walls have ears; tiếng Pháp: Les murs ont des oreilles | Việt thêm "mạch rừng": rừng cũng có kẽ để lọt tin |
| Cha nào con nấy | Tiếng Anh: Like father, like son | Gần như trùng khít |
| Ngưu tầm ngưu, mã tầm mã | Tiếng Anh: Birds of a feather flock together | Việt và Hán dùng trâu ngựa, Anh dùng chim |
| Gần mực thì đen | Tiếng Anh: He that lies down with dogs shall rise up with fleas | Anh dùng hình ảnh chó và bọ chét, Việt dùng mực |
| Tốt gỗ hơn tốt nước sơn | Tiếng Anh: All that glitters is not gold | Việt dùng nghề mộc, Anh dùng kim loại |
| Chó sủa là chó không cắn | Tiếng Anh: Barking dogs seldom bite | Cùng hình ảnh con chó |
Nhìn bảng, có thể thấy một quy luật: ý giống nhau, nhưng hình ảnh mỗi nơi lấy từ đời sống của mình. Người Việt nói "tốt gỗ", người Anh nói "vàng". Câu "All that glitters is not gold" có một dạng nổi tiếng trong vở Người lái buôn thành Venice của Shakespeare, nhưng ý tưởng đã có trước ông. Không có lý do gì để nghĩ câu Việt mượn từ câu Anh; chúng gặp nhau vì cùng một nhận xét về đời.
Nhóm 2: giống vì cùng gốc Hán
Nhiều câu tục ngữ Việt có câu Hán tương ứng, và ở đây mối quan hệ vay mượn khả năng cao hơn:
- "Trăm nghe không bằng một thấy" tương ứng với câu Hán "Bách văn bất như nhất kiến". Câu Hán được chép trong Hán thư, phần truyện Triệu Sung Quốc. Tiếng Anh có "Seeing is believing", cùng ý nhưng cách nói khác.
- "Nước chảy đá mòn" gần với ý Hán "thuỷ trích thạch xuyên" (giọt nước xuyên đá). Ở phương Tây, nhà thơ La Mã Ovid đã viết "Gutta cavat lapidem", giọt nước khoét đá. Đây là ví dụ đẹp về kinh nghiệm chung được ghi lại ở cả phương Đông lẫn phương Tây từ rất sớm.
- "Bán anh em xa, mua láng giềng gần" gần với câu Hán "Viễn thân bất như cận lân". Thú vị là sách Châm ngôn trong Kinh Thánh cũng có câu: láng giềng ở gần hơn anh em ở xa. Ba nền văn hoá cùng đi đến một nhận xét.
Mất bò mới lo làm chuồng: cùng hình ảnh, khác ý
Đây là cặp đáng chú ý nhất. Tiếng Việt nói "Mất bò mới lo làm chuồng", chê người để mất rồi mới lo phòng. Tiếng Anh có câu khoá cửa chuồng sau khi ngựa đã chạy mất, cùng ý chê.
Tiếng Hán có thành ngữ "vong dương bổ lao", mất dê mới sửa chuồng, lấy từ Chiến Quốc sách. Nhưng câu gốc Hán lại có vế sau: mất dê mà sửa chuồng thì chưa muộn. Nghĩa là trong nguồn Hán, câu này mang ý khuyên: sửa sai kịp thời vẫn còn kịp. Cùng một hình ảnh, tiếng Việt và tiếng Anh dùng để chê, tiếng Hán gốc dùng để khuyên. Đây là lời nhắc: đừng vội cho rằng câu giống hình ảnh thì giống nghĩa.
Nhóm 3: giống vì mượn qua tiếng Pháp
Một số câu rất quen trong tiếng Việt hiện đại thật ra mới đi vào từ thời Pháp thuộc:
- "Một con én không làm nên mùa xuân": câu này có trong tiếng Pháp là "Une hirondelle ne fait pas le printemps". Ý tưởng có từ rất xưa: Aristotle trong Đạo đức học Nicomachus đã viết rằng một con én không làm nên mùa hè. Tiếng Anh giữ "mùa hè", tiếng Pháp đổi thành "mùa xuân", và tiếng Việt theo tiếng Pháp. Đường đi của câu này cho thấy tiếng Việt nhận nó qua tiếng Pháp chứ không qua tiếng Anh.
- "Chiếc áo không làm nên thầy tu": dịch từ câu tiếng Pháp "L'habit ne fait pas le moine". Câu thuần Việt cùng ý là "Tốt gỗ hơn tốt nước sơn".
Những câu này đã thành một phần của tiếng Việt, dùng không có gì sai. Chỉ nên tránh gọi chúng là "tục ngữ cổ" hay "lời ông cha", vì chúng không có trong các tuyển tập tục ngữ xưa.
Những câu Việt khó tìm "anh em"
Không phải câu nào cũng có tương ứng. Nhiều tục ngữ Việt gắn chặt với đời sống lúa nước, làng xã, sông nước đến mức khó dịch:
- "Lá lành đùm lá rách" gắn với thói quen gói đồ bằng lá. Ý thương người thì nơi nào cũng có, nhưng hình ảnh này là của riêng các nền văn hoá dùng lá gói.
- "Nhiễu điều phủ lấy giá gương" gắn với đồ dùng và màu sắc lễ nghi của người Việt xưa.
- "Bầu ơi thương lấy bí cùng" gắn với giàn bầu bí sau nhà.
Đây là chỗ tục ngữ Việt có giá trị riêng. Khi dịch sang tiếng nước ngoài, người dịch thường phải giữ hình ảnh và giải thích thêm, hoặc thay bằng một câu gần nghĩa của ngôn ngữ đích và chấp nhận mất đi màu sắc gốc.
Cách dùng bảng đối chiếu cho đúng
Khi học ngoại ngữ, bảng đối chiếu tục ngữ là công cụ rất có ích. Vài điều nên nhớ:
- Gần nghĩa không phải đồng nghĩa. "Mất bò mới lo làm chuồng" và "vong dương bổ lao" là ví dụ.
- Kiểm tra sắc thái. Có câu dùng để chê ở ngôn ngữ này, dùng để khuyên ở ngôn ngữ kia.
- Kiểm tra mức phổ biến. Một câu tiếng Anh có thể có trong từ điển nhưng người bản ngữ ít dùng; ngược lại câu Việt quen thuộc có thể không có câu tương ứng thông dụng.
- Ghi nguồn khi nói về gốc gác. "Câu này từ Aristotle", "câu này từ Hán thư" là những khẳng định cần có sách dẫn chứng.
Góc nhìn hôm nay
Đối chiếu tục ngữ là cách học ngoại ngữ vui và nhớ lâu. Có thể bắt đầu bằng mười câu Việt quen thuộc, tìm câu tương ứng trong tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Trung, rồi ghi lại chỗ giống và chỗ khác về hình ảnh. Bài tập này giúp thấy rằng các dân tộc nghĩ về đời sống khá giống nhau, nhưng nói bằng những hình ảnh rất riêng.
Về sách, các từ điển tục ngữ song ngữ Anh – Việt, Pháp – Việt, Hán – Việt là nơi bắt đầu tốt. Với tục ngữ Việt, nên đối chiếu với Kho tàng tục ngữ người Việt để chắc câu mình dùng là tục ngữ truyền thống hay câu mới du nhập.
Câu hỏi thường gặp
Ngưu tầm ngưu mã tầm mã tiếng Anh là gì?
Câu tiếng Anh gần nghĩa là "Birds of a feather flock together", nghĩa là chim cùng loại lông thì bay cùng đàn. Câu Việt và câu Hán dùng hình ảnh trâu ngựa, câu Anh dùng hình ảnh chim, nhưng cùng nói người giống nhau thì tìm đến nhau.
Một con én không làm nên mùa xuân có phải tục ngữ Việt?
Câu này đi vào tiếng Việt qua tiếng Pháp "Une hirondelle ne fait pas le printemps". Ý tưởng có từ Aristotle, vốn nói "mùa hè"; tiếng Pháp đổi thành "mùa xuân" và tiếng Việt theo tiếng Pháp. Đây không phải tục ngữ Việt cổ.
Mất bò mới lo làm chuồng và vong dương bổ lao có giống nhau không?
Hình ảnh giống nhau nhưng sắc thái khác. Câu Việt dùng để chê người để mất rồi mới lo. Câu Hán gốc trong Chiến Quốc sách có vế sau "chưa muộn", nghĩa là khuyên sửa sai kịp thời vẫn còn kịp.
Vì sao tục ngữ các nước lại giống nhau?
Có ba lý do chính: con người ở đâu cũng có những kinh nghiệm sống giống nhau; tiếng Việt vay mượn nhiều câu qua văn hoá Hán; và từ thời cận đại, một số câu tiếng Pháp được dịch và dùng quen trong tiếng Việt.
Trăm nghe không bằng một thấy có nguồn gốc từ đâu?
Câu này tương ứng với câu Hán "Bách văn bất như nhất kiến", được chép trong Hán thư, phần truyện Triệu Sung Quốc. Tiếng Anh có câu cùng ý là "Seeing is believing".
