"Ăn quả nhớ kẻ trồng cây" và "Uống nước nhớ nguồn" là hai câu tục ngữ nổi tiếng nhất về lòng biết ơn: hưởng thành quả thì phải nhớ người đã làm ra nó. Người Việt dùng hai câu này để nói về ơn cha mẹ, thầy cô, tổ tiên, và cả những người không quen biết đã góp công. Bên cạnh đó, tục ngữ có cả một nhóm câu chê kẻ vô ơn như "Ăn cháo đá bát", "Qua cầu rút ván", "Được chim bẻ ná, được cá quên nơm".
Ăn quả nhớ kẻ trồng cây
Câu tục ngữ ngắn, chỉ sáu chữ, đi từ một hành động rất thường: ăn một trái cây. Trái cây ấy có được là nhờ ai đó đã trồng, có khi từ nhiều năm trước. Người ăn có thể không biết người trồng là ai, nhưng câu tục ngữ bảo: hãy nhớ.
Câu này có bản kéo dài thành cặp lục bát:
Ăn quả nhớ kẻ trồng cây
Ăn khoai nhớ kẻ cho dây mà trồng
Vế sau đi xa hơn một bước: không chỉ nhớ người trồng, mà nhớ cả người đã cho dây khoai giống. Ơn nghĩa được tính đến tận gốc.
Vì sao lấy cây trái làm ví dụ
Cây ăn quả cần nhiều năm mới cho trái. Người trồng nhiều khi không kịp hưởng, người được ăn là đời sau. Chọn hình ảnh này, câu tục ngữ nói đến loại ơn khó trả nhất: ơn của người đi trước, người đã khuất, người mình không gặp. Cách trả duy nhất là nhớ, và tiếp tục trồng cho người sau.
Uống nước nhớ nguồn
"Uống nước nhớ nguồn" cùng một khuôn với câu trên: hưởng dòng nước thì nhớ nơi nước bắt đầu. Tiếng Hán có thành ngữ "Ẩm thuỷ tư nguyên" với nghĩa tương tự. Câu này thường được dẫn từ một bài của Dữu Tín đời Bắc Chu, trong đó có ý: ăn quả thì nghĩ đến cây, uống dòng nước thì nhớ đến nguồn. Điều thú vị là câu Hán ấy gói gọn cả hai hình ảnh mà tiếng Việt tách thành hai câu tục ngữ.
Người Việt dùng "Uống nước nhớ nguồn" rộng hơn "Ăn quả nhớ kẻ trồng cây". Nó thường gắn với tổ tiên, cội nguồn dân tộc, quê hương. Ca dao có câu:
Con người có tổ có tông
Như cây có cội như sông có nguồn
Cây có gốc, sông có nguồn, người có tổ tiên. Ba hình ảnh đặt cạnh nhau để nói rằng không ai tự nhiên mà có.
Lòng nhớ nguồn của người Việt có một ngày cụ thể: giỗ Tổ Hùng Vương mồng mười tháng Ba âm lịch. Ca dao ghi:
Dù ai đi ngược về xuôi
Nhớ ngày giỗ Tổ mùng mười tháng ba
Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2012.
Biết ơn người làm ra hạt gạo
Ai ơi bưng bát cơm đầy
Dẻo thơm một hạt, đắng cay muôn phần
Đây là câu ca dao về ơn người nông dân. Một bát cơm dẻo thơm là kết quả của bao nhiêu nắng mưa, cày bừa, gặt hái. Câu ca thường được dạy cho trẻ nhỏ để nhắc ăn không bỏ phí.
Câu này khác hai câu trên ở chỗ nó cụ thể hoá cái ơn. Không nói chung chung "nhớ nguồn", mà chỉ thẳng vào sự vất vả trong từng hạt gạo. Biết ơn ở đây được thể hiện bằng hành động rất nhỏ: trân trọng bát cơm.
Ơn cha mẹ, chữ hiếu có kho ca dao riêng rất lớn như "Công cha như núi Thái Sơn", được bàn kỹ ở một wiki khác trong hệ về chăm sóc cha mẹ. Ơn thầy có câu "Muốn sang thì bắc cầu kiều / Muốn con hay chữ thì yêu lấy thầy", sẽ gặp lại trong danh mục Lao động & làm ăn.
Những câu chê kẻ vô ơn
Tục ngữ dạy biết ơn bằng hai cách: khen người nhớ ơn, và chê kẻ quên ơn. Nhóm câu chê thường sắc và có hình ảnh rất rõ.
| Câu tục ngữ | Hình ảnh | Ý chê |
|---|---|---|
| Ăn cháo đá bát | Ăn xong cháo thì đá cái bát đựng cháo | Hưởng xong thì phản lại người giúp mình |
| Qua cầu rút ván | Đi qua cầu rồi rút tấm ván đi | Xong việc thì cắt đường người khác, quên người đã giúp |
| Được chim bẻ ná, được cá quên nơm | Bắt được chim thì bẻ cái ná, được cá thì quên cái nơm | Đạt mục đích thì vứt bỏ thứ đã giúp mình |
| Vắt chanh bỏ vỏ | Vắt hết nước rồi vứt vỏ | Lợi dụng hết rồi bỏ rơi |
| Có trăng quên đèn | Có trăng sáng thì quên ngọn đèn | Có cái mới tốt hơn thì quên cái cũ đã giúp mình |
Giải nghĩa từ khó
- Ná: cái nỏ nhỏ, dùng để bắn chim.
- Nơm: đồ đan bằng tre hình chuông, không đáy, úp xuống nước để bắt cá.
Điểm chung của các câu này là hình ảnh "dụng cụ bị bỏ": cái bát, tấm ván, cái ná, cái nơm, vỏ chanh, ngọn đèn. Người vô ơn coi người giúp mình như đồ dùng, xong việc thì vứt. Hình ảnh ấy làm câu chê thấm hơn mọi lời giảng.
Ăn cây nào rào cây ấy
"Ăn cây nào rào cây ấy" là câu khen lòng trung thành: hưởng lợi từ cây nào thì phải rào giữ cây ấy. Người làm cho một nhà, một nơi thì phải giữ gìn quyền lợi nơi ấy.
Câu này có lúc bị dùng theo nghĩa hẹp, như đòi người làm công phải trung thành tuyệt đối. Đọc hôm nay, nên hiểu nó ở mức hợp lý: đã nhận việc, nhận lương thì làm hết trách nhiệm, không phá hoại nơi mình làm. Nó không có nghĩa phải bao che điều sai.
Biết ơn không có nghĩa là mắc nợ suốt đời
Tục ngữ đề cao biết ơn, nhưng đọc hôm nay cũng nên thấy giới hạn. Biết ơn là nhớ và đáp lại khi có thể. Nó khác với việc bị buộc phải làm theo mọi điều người từng giúp mình yêu cầu. Câu "Của cho không bằng cách cho" nhắc người giúp đỡ đừng biến món quà thành cái dây trói người nhận.
Một người giúp mà kể công mãi, đòi trả ơn mãi, thì chính họ làm món ơn nhạt đi. Người nhận nhớ ơn; người cho quên mình đã cho. Đó là cách hai bên cùng giữ được thể diện.
Góc nhìn hôm nay
"Ăn quả nhớ kẻ trồng cây" có thể sống trong những việc rất cụ thể:
- Nói lời cảm ơn rõ ràng, kể cả với người làm dịch vụ, người lạ chỉ đường.
- Ghi nguồn khi dùng ý tưởng, bài viết, hình ảnh của người khác. Đây chính là "uống nước nhớ nguồn" trong thời đại mạng.
- Về thăm thầy cũ, bạn cũ, những người đã giúp mình lúc mới bắt đầu.
- Trồng tiếp: giúp người đến sau, vì đó là cách trả ơn cho người đi trước mà mình không còn gặp được.
Về nơi chốn, đền Hùng ở Phú Thọ là nơi người Việt về vào dịp giỗ Tổ tháng Ba. Muốn tra các dị bản tục ngữ về ơn nghĩa, nên dùng Kho tàng tục ngữ người Việt hoặc sách của Vũ Ngọc Phan.
Câu hỏi thường gặp
Ăn quả nhớ kẻ trồng cây nghĩa là gì?
Câu tục ngữ khuyên khi hưởng thành quả thì phải nhớ ơn người đã tạo ra nó. Có bản kéo dài thành "Ăn quả nhớ kẻ trồng cây / Ăn khoai nhớ kẻ cho dây mà trồng". Câu dùng để nói về ơn cha mẹ, thầy cô, tổ tiên và những người đi trước.
Uống nước nhớ nguồn có nguồn gốc từ đâu?
Tiếng Hán có thành ngữ "Ẩm thuỷ tư nguyên" cùng nghĩa, thường được dẫn từ một bài của Dữu Tín đời Bắc Chu. Người Việt dùng câu này rộng rãi để nói về lòng nhớ tổ tiên, cội nguồn, gắn với ngày giỗ Tổ Hùng Vương.
Ăn cháo đá bát nghĩa là gì?
Câu chê kẻ vô ơn: ăn xong cháo thì đá cái bát đựng cháo, tức là hưởng lợi xong thì quay lại phản bội người đã giúp mình. Cùng nhóm có "Qua cầu rút ván", "Vắt chanh bỏ vỏ".
Được chim bẻ ná, được cá quên nơm là gì?
Ná là cái nỏ nhỏ bắn chim, nơm là đồ đan bằng tre để úp bắt cá. Câu chê người đạt được mục đích thì vứt bỏ, quên đi những gì và những ai đã giúp mình.
Ăn cây nào rào cây ấy là khen hay chê?
Đây là câu khen lòng trung thành: hưởng lợi ở đâu thì giữ gìn nơi đó. Đọc hôm nay nên hiểu là làm tròn trách nhiệm với nơi mình làm việc, không có nghĩa phải bao che điều sai.
