"Có công mài sắt có ngày nên kim" nghĩa là việc khó đến mấy, cứ bền bỉ làm thì sẽ thành; như thanh sắt mài mãi cũng thành cây kim. Đây là câu tục ngữ về kiên trì quen thuộc nhất, thường được kể kèm chuyện Lý Bạch gặp bà lão mài chày sắt. Cùng nhóm có "Nước chảy đá mòn", "Kiến tha lâu cũng đầy tổ", "Chớ thấy sóng cả mà ngã tay chèo". Nhưng tục ngữ Việt cũng có câu nhắc rằng kiên trì sai hướng chỉ là "dã tràng xe cát".
Có công mài sắt có ngày nên kim
Câu tục ngữ đặt hai vật cạnh nhau: sắt là khối thô, kim là vật nhỏ, nhọn, tinh. Muốn biến cái này thành cái kia bằng cách mài thì phải mất rất nhiều thời gian. Hình ảnh phóng đại ấy nói rằng không có việc gì quá khó nếu người làm đủ bền.
Có hai chữ đáng chú ý. "Có công" nghĩa là phải bỏ công sức thật, không phải chỉ mong. "Có ngày" nghĩa là kết quả không đến ngay, phải chờ. Câu tục ngữ hứa thành công, nhưng hứa kèm hai điều kiện: làm thật và chờ đủ lâu.
Chuyện Lý Bạch và bà lão mài chày
Câu chuyện thường được kể: Lý Bạch lúc nhỏ ham chơi, bỏ học, ra đường gặp một bà lão đang mài một cái chày sắt bên bờ suối. Hỏi mài làm gì, bà đáp mài để làm kim. Lý Bạch cảm phục, quay về học chăm. Người Hán gói chuyện này trong thành ngữ "ma xử thành châm" (mài chày thành kim).
Cần nói rõ: đây là giai thoại, được chép trong sách đời Tống, cách thời Lý Bạch mấy trăm năm. Không có tài liệu đương thời nào xác nhận chuyện có thật. Kể như một giai thoại thì được, nhưng đừng trình bày như một sự kiện trong tiểu sử Lý Bạch.
Câu tiếng Việt nói "mài sắt" chứ không nói "mài chày". Có thể câu Việt chịu ảnh hưởng từ giai thoại Hán rồi được nói gọn lại, cũng có thể là kinh nghiệm riêng của người thợ rèn, thợ mài. Không đủ chứng cứ để khẳng định bên nào.
Nước chảy đá mòn, kiến tha lâu cũng đầy tổ
Hai câu này cùng nói về sức mạnh của những việc nhỏ lặp lại.
- "Nước chảy đá mòn": dòng nước mềm, hòn đá cứng, nhưng nước chảy mãi thì đá cũng mòn. Câu dạy rằng sự bền bỉ thắng cả cái cứng. Sách Hán cũng có ý tương tự với hình ảnh giọt nước xuyên đá.
- "Kiến tha lâu cũng đầy tổ": mỗi lần con kiến chỉ tha được một chút, nhưng tha mãi thì tổ cũng đầy. Câu này thường dùng cho chuyện tích góp, học từng chút một.
Điểm chung của hai câu là chúng không đòi sức lớn. Nước không mạnh, kiến không khoẻ. Cái chúng có là thời gian và sự đều đặn. Đây là lời an ủi cho người thấy mình nhỏ bé: không cần sức lớn, chỉ cần không bỏ cuộc.
Đã quyết thì hành, đã đan thì lận tròn vành
Ai ơi đã quyết thì hành
Đã đan thì lận tròn vành mới thôi
Câu ca dao này lấy hình ảnh từ nghề đan lát. Đan rổ, đan rá xong phần lòng thì phải "lận vành", tức làm phần viền mép cho chắc. Bỏ dở ở phần vành thì cái rổ sẽ bung ra, công đan trước đó thành vô ích.
Câu ca nói về sự trọn vẹn: không chỉ bắt đầu mà phải làm đến cùng. "Hành" là làm, thực hiện. Đã quyết định thì làm; đã làm thì làm cho xong. Người thợ đan nào cũng hiểu câu này bằng tay, vì phần vành là phần khó nhất, dễ bỏ nhất.
Chớ thấy sóng cả mà ngã tay chèo
"Sóng cả" là sóng lớn. "Ngã tay chèo" là buông tay chèo, bỏ cuộc. Câu tục ngữ khuyên: gặp khó khăn lớn đừng vội buông.
Hình ảnh này lấy từ đời sống sông nước. Người chèo đò gặp sóng to mà buông chèo thì thuyền mất lái, càng nguy hiểm. Giữ chèo, chống lại sóng mới qua được. Câu tục ngữ vì vậy có một ý sâu: lúc khó nhất cũng là lúc bỏ cuộc nguy hiểm nhất.
Gần nghĩa là câu "Thua keo này bày keo khác". "Keo" là một ván, một hiệp, như keo vật. Thua một keo thì bày keo khác, không vì một lần thua mà bỏ hẳn.
Có chí thì nên
"Có chí thì nên" là câu ngắn nhất, gói tất cả ý trên lại. "Chí" là ý muốn bền vững hướng tới một mục tiêu. Có chí thì làm nên việc.
Câu này hay đi cùng câu "Có chí làm quan, có gan làm giàu", nói rằng mỗi đích cần một phẩm chất: làm quan cần chí học hành bền bỉ, làm giàu cần gan dám liều. Ở đây, chữ "chí" được hiểu như sức bền tinh thần.
Mặt kia: kiên trì sai hướng
Dã tràng xe cát biển Đông
Nhọc lòng mà chẳng nên công cán gì
Dã tràng là loài cua nhỏ ở bãi biển, có tập tính vê cát thành những viên tròn nhỏ. Sóng đánh lên là các viên cát tan hết. Ca dao dùng hình ảnh này để nói về công sức bỏ ra mà không đem lại gì.
Đặt câu này cạnh "Có công mài sắt" sẽ thấy tục ngữ không cổ vũ kiên trì mù quáng. Mài sắt thì thành kim, vì mỗi lần mài là một bước tiến. Xe cát ở bãi sóng thì không, vì sóng xoá hết. Khác biệt nằm ở chỗ: việc mình làm có tích luỹ được không.
Còn câu "Đứng núi này trông núi nọ" chê điều ngược lại: thiếu kiên định, đang làm việc này lại thấy việc kia hay hơn, không chịu theo đến cùng việc gì. Hai câu, một chê kiên trì vô ích, một chê không kiên trì, giúp người đọc tìm chỗ cân bằng.
| Câu | Hình ảnh | Bài học |
|---|---|---|
| Có công mài sắt có ngày nên kim | Thợ mài | Bền bỉ làm thì thành |
| Nước chảy đá mòn | Dòng nước | Đều đặn thắng cứng rắn |
| Kiến tha lâu cũng đầy tổ | Con kiến | Tích góp từng chút |
| Đã đan thì lận tròn vành | Thợ đan | Làm đến nơi đến chốn |
| Chớ thấy sóng cả mà ngã tay chèo | Người chèo đò | Khó nhất đừng buông |
| Dã tràng xe cát biển Đông | Con dã tràng | Kiên trì phải đúng hướng |
| Đứng núi này trông núi nọ | Người đứng trên núi | Thiếu kiên định thì không thành |
Góc nhìn hôm nay
Các câu tục ngữ về kiên trì có thể dùng như một bộ câu hỏi khi đang làm một việc dài, như học ngoại ngữ, tập một môn thể thao, làm một nghề:
- Mình có đang "mài sắt" hay "xe cát"? Tức là công sức hôm nay có cộng dồn vào kết quả, hay bị xoá sạch mỗi ngày?
- Mình có đang "lận vành" không? Nhiều việc bỏ dở ở phần cuối, phần khó nhất.
- Mình có đang "trông núi nọ" quá nhiều không? Thay đổi hướng thường xuyên thì không việc nào kịp thành.
- Có cần dừng không? Khi đã chắc là "xe cát", dừng lại không phải là thua, mà là chọn đúng chỗ để bỏ công.
Câu "Cái khó ló cái khôn" cũng hay được dẫn khi nói về vượt khó; câu này có một "câu đôi" nghĩa ngược là "Cái khó bó cái khôn", được bàn kỹ trong danh mục Câu hay hiểu lầm. Muốn tra thêm dị bản, có thể dùng Kho tàng tục ngữ người Việt.
Câu hỏi thường gặp
Có công mài sắt có ngày nên kim nghĩa là gì?
Câu tục ngữ khuyên người ta kiên trì: việc khó mấy, cứ bền bỉ làm thì sẽ thành, như thanh sắt mài mãi cũng thành cây kim. "Có công" là phải bỏ công sức thật, "có ngày" là phải đủ thời gian.
Chuyện Lý Bạch mài sắt thành kim có thật không?
Đây là giai thoại, được chép trong sách đời Tống, cách thời Lý Bạch mấy trăm năm. Chuyện kể Lý Bạch gặp bà lão mài chày sắt để làm kim nên quyết tâm học. Không có tài liệu đương thời xác nhận chuyện này.
Đã đan thì lận tròn vành nghĩa là gì?
"Lận vành" là làm phần viền mép của đồ đan như rổ, rá cho chắc. Câu "Ai ơi đã quyết thì hành / Đã đan thì lận tròn vành mới thôi" khuyên làm việc gì cũng phải làm đến cùng, không bỏ dở.
Chớ thấy sóng cả mà ngã tay chèo nghĩa là gì?
"Sóng cả" là sóng lớn, "ngã tay chèo" là buông chèo. Câu khuyên gặp khó khăn lớn đừng bỏ cuộc, vì lúc khó nhất mà buông tay là lúc nguy hiểm nhất.
Dã tràng xe cát biển Đông nói gì?
Câu ca dao "Dã tràng xe cát biển Đông / Nhọc lòng mà chẳng nên công cán gì" nói về công sức bỏ ra mà không đem lại kết quả. Nó nhắc rằng kiên trì phải đúng hướng, công sức phải tích luỹ được.
