"Gần mực thì đen, gần đèn thì rạng" nghĩa là người ta dễ bị ảnh hưởng bởi những người mình hay gần gũi: chơi với người xấu dễ nhiễm thói xấu, gần người tốt thì học được điều tốt. Đây là câu tục ngữ về bạn bè được dạy nhiều nhất trong nhà trường. Nhưng tục ngữ Việt không chỉ có một câu: còn có "Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn" nói điều ngược lại, cùng nhiều câu khác về cách chọn bạn, thử bạn và giữ bạn.
Gần mực thì đen, gần đèn thì rạng
Hai vế đối nhau rất chặt: "gần mực" đối "gần đèn", "đen" đối "rạng". Mực ở đây là mực tàu, thỏi mực đen người xưa mài với nước để viết chữ. Ai mài mực, cầm bút lông lâu thì tay, áo khó tránh vết đen. Đèn là ngọn đèn dầu; ngồi gần thì được soi sáng.
Câu tục ngữ chuyển hai hình ảnh cụ thể ấy sang chuyện người: môi trường sống, nhất là bạn bè, ảnh hưởng đến tính nết. Cha mẹ hay dùng câu này để nhắc con chọn bạn mà chơi.
Liên hệ với câu Hán
Tiếng Hán có câu "Cận chu giả xích, cận mặc giả hắc", nghĩa là gần son thì đỏ, gần mực thì đen. Câu này thường được dẫn từ bài châm của Phó Huyền đời Tấn. Câu Việt giữ vế "gần mực thì đen" nhưng thay "son" bằng "đèn", và thay "đỏ" bằng "rạng".
Sự thay đổi ấy không nhỏ. "Đen – đèn" đi với nhau thành vần, dễ nhớ hơn. Và "đèn" mang nghĩa ánh sáng, tri thức, gợi đến người học giỏi, người tốt. Câu tục ngữ Việt vì thế không chỉ dịch mà đã được làm lại cho hợp tai người Việt.
Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn
Trong đầm gì đẹp bằng sen
Lá xanh bông trắng lại chen nhị vàng
Nhị vàng bông trắng lá xanh
Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn
Bài ca dao về hoa sen nói điều ngược với "gần mực thì đen": sen mọc trong bùn mà không nhiễm mùi bùn. Câu cuối thường được tách ra dùng như tục ngữ, để khen người giữ được phẩm chất trong môi trường xấu.
Hai câu không mâu thuẫn mà bổ sung cho nhau. "Gần mực thì đen" nói về xu hướng chung: phần đông người ta bị ảnh hưởng. "Gần bùn mà chẳng hôi tanh" nói về ngoại lệ đáng quý: có người đủ bản lĩnh để không bị ảnh hưởng. Câu thứ nhất là lời nhắc thận trọng, câu thứ hai là lý tưởng để hướng tới. Chuyện những cặp tục ngữ "nói ngược nhau" được bàn kỹ ở danh mục Câu hay hiểu lầm.
Chọn bạn: ngưu tầm ngưu, mã tầm mã
"Chọn nơi mà ở, chọn bạn mà chơi" là lời khuyên trực tiếp nhất. Nơi ở và bạn chơi là hai thứ định hình con người, nên phải chọn.
Câu Hán Việt "Ngưu tầm ngưu, mã tầm mã" (trâu tìm trâu, ngựa tìm ngựa) nói rằng người ta thường tìm đến người giống mình. Câu này có hai cách dùng. Dùng trung tính: người cùng sở thích thì chơi với nhau, chuyện tự nhiên. Dùng chê: kẻ xấu gặp kẻ xấu, cá mè một lứa. Phần lớn khi người Việt nói câu này là đang chê.
Từ hai câu trên, tục ngữ cho một cách nhìn đơn giản: muốn biết một người, nhìn bạn của họ. Và muốn mình tốt lên, hãy đến gần người tốt.
Thử bạn: lửa thử vàng
"Lửa thử vàng, gian nan thử sức" là câu tục ngữ về sự thử thách. Vàng thật hay giả, đem nung mới biết; người mạnh hay yếu, gặp khó mới rõ. Câu này hay được dùng khi nói về tình bạn: lúc vui ai cũng là bạn, lúc khó mới biết ai ở lại.
Ca dao cũng có nhiều câu chê thứ bạn chỉ có mặt lúc thuận lợi. Tinh thần chung: bạn thật được đo bằng lúc khó khăn, không bằng lúc tiệc tùng.
Giữ bạn: giàu đổi bạn, sang đổi vợ
"Giàu đổi bạn, sang đổi vợ" là câu chê. Người khi nghèo có bạn có vợ, lúc giàu sang lại bỏ bạn cũ, đổi vợ mới cho xứng địa vị. Tục ngữ ghi lại thói đời để răn.
Đặt cạnh câu này là một chuyện trong sách Hán: Tống Hoằng, quan thời Hán Quang Vũ Đế, được vua gợi ý bỏ vợ để lấy công chúa. Ông đáp rằng bạn lúc nghèo hèn không được quên, vợ cùng ăn tấm cám không được bỏ ("bần tiện chi tri bất khả vong, tao khang chi thê bất hạ đường"). Chuyện chép trong Hậu Hán thư. Thành ngữ "vợ tào khang" của tiếng Việt có gốc từ câu ấy. Hai bên, một câu chê thói đời, một câu nêu gương, cùng nói về việc giữ bạn cũ khi đã đổi đời.
"Bạn nối khố" là thành ngữ chỉ bạn thân từ thuở nghèo, nghèo đến mức chung nhau cái khố. Người Việt quý loại bạn này vì nó đã qua thử thách của cái nghèo.
Gần quá cũng có hại
Tục ngữ không chỉ khen sự gần gũi. Có những câu nhắc rằng gần quá dễ sinh nhờn:
- "Gần chùa gọi Bụt bằng anh": ở gần chùa lâu ngày, thấy tượng Bụt quen quá thành coi thường. Câu nói về chuyện quá quen thì mất kính trọng.
- "Chơi với chó, chó liếm mặt": chơi với kẻ không ra gì thì bị họ nhờn mặt, xúc phạm. Câu này dùng để khuyên giữ khoảng cách với người thiếu tư cách.
- "Đi với Bụt mặc áo cà sa, đi với ma mặc áo giấy": ở với ai thì cư xử theo người ấy. Câu này có thể khen sự khéo ứng xử, cũng có thể chê thói gió chiều nào che chiều ấy.
Các câu trên cho thấy người xưa nhìn tình bạn rất tỉnh táo. Bạn tốt là quý, nhưng bạn cũng cần có chừng mực, có tôn trọng.
Học từ bạn: học thầy không tày học bạn
"Học thầy không tày học bạn" nghĩa là học thầy không bằng học bạn. "Tày" là bằng. Câu này không chê thầy, mà nói rằng bạn bè ở gần, học hằng ngày, học bằng cách cùng làm, nên có những điều học từ bạn nhanh và sâu hơn.
Câu này đặt cạnh "Không thầy đố mày làm nên" thì thấy tục ngữ coi trọng cả hai: thầy dạy cái nền, bạn giúp học hằng ngày. Chuyện học hành, thầy trò được bàn kỹ trong danh mục Lao động & làm ăn.
| Nhóm | Câu tục ngữ | Ý chính |
|---|---|---|
| Ảnh hưởng | Gần mực thì đen, gần đèn thì rạng | Bạn bè ảnh hưởng tính nết |
| Ngoại lệ | Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn | Giữ mình trong môi trường xấu |
| Chọn bạn | Chọn nơi mà ở, chọn bạn mà chơi | Phải lựa chọn có ý thức |
| Thử bạn | Lửa thử vàng, gian nan thử sức | Lúc khó mới rõ bạn thật |
| Giữ bạn | Giàu đổi bạn, sang đổi vợ | Chê thói bỏ bạn cũ |
| Chừng mực | Gần chùa gọi Bụt bằng anh | Quá quen dễ mất kính trọng |
| Học | Học thầy không tày học bạn | Bạn là người thầy hằng ngày |
Góc nhìn hôm nay
Ngày nay "bạn" không chỉ là người ngồi cạnh trong lớp, mà còn là những tài khoản mình theo dõi, những nhóm mình tham gia trên mạng. "Gần mực thì đen" vẫn đúng: nội dung mình xem hằng ngày cũng là một kiểu "bạn" ảnh hưởng đến suy nghĩ. Một vài cách dùng câu tục ngữ cũ cho đời sống mới:
- Thỉnh thoảng nhìn lại những người, những nhóm mình gần nhất, hỏi xem họ kéo mình về phía nào.
- Giữ liên lạc với bạn cũ, nhất là khi hoàn cảnh mình đã khác: đó là cách sống ngược với "giàu đổi bạn".
- Khi dạy con chọn bạn, kể cả hai câu "gần mực thì đen" và "gần bùn mà chẳng hôi tanh", để con hiểu vừa phải thận trọng vừa phải có bản lĩnh.
Muốn tra thêm dị bản và cách xếp loại, có thể dùng Kho tàng tục ngữ người Việt. Các thành ngữ gốc Hán như "vợ tào khang" được giải thích kỹ ở wiki về thành ngữ, điển tích trong hệ.
Câu hỏi thường gặp
Gần mực thì đen, gần đèn thì rạng nghĩa là gì?
Câu này nói rằng con người dễ bị ảnh hưởng bởi môi trường và bạn bè: gần người xấu dễ nhiễm thói xấu, gần người tốt sẽ học được điều tốt. Mực là mực tàu dùng để viết, đèn là ngọn đèn soi sáng.
Gần mực thì đen có phải từ câu Hán không?
Tiếng Hán có câu "Cận chu giả xích, cận mặc giả hắc" (gần son thì đỏ, gần mực thì đen). Câu tiếng Việt giữ vế mực nhưng thay son bằng đèn, đỏ bằng rạng, tạo vần "đen – đèn" và thêm ý nghĩa ánh sáng.
Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn có mâu thuẫn với gần mực thì đen không?
Không hẳn. "Gần mực thì đen" nói về xu hướng chung, còn "Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn" khen người giữ được phẩm chất trong môi trường xấu. Một câu là lời nhắc thận trọng, câu kia là lý tưởng để hướng tới.
Học thầy không tày học bạn nghĩa là gì?
"Tày" nghĩa là bằng. Câu nói rằng có những điều học từ bạn bè, qua sinh hoạt hằng ngày, nhanh và sâu hơn học từ thầy. Câu không chê thầy, mà đề cao việc học lẫn nhau.
Giàu đổi bạn, sang đổi vợ nghĩa là gì?
Câu chê thói người khi giàu sang thì bỏ bạn cũ, đổi vợ cũ. Đối lập với nó là lời của Tống Hoằng trong Hậu Hán thư: bạn lúc nghèo hèn không được quên, vợ tào khang không được bỏ.
