Tục ngữ Việt về khiêm tốn và thói khoe khoang phần lớn là lời chê: "Thùng rỗng kêu to" (người ít hiểu biết hay nói to), "Mèo khen mèo dài đuôi" (tự khen mình), "Chưa đỗ ông Nghè đã đe hàng tổng" (chưa làm nên đã ra oai). Mặt khen thì có "Hữu xạ tự nhiên hương" (có tài thật thì tự khắc người ta biết) và lời khuyên "Biết thì thưa thốt, không biết thì dựa cột mà nghe". Đọc cả nhóm sẽ thấy người xưa ghét sự phô trương hơn ghét sự kém cỏi.
Thùng rỗng kêu to
Gõ vào một cái thùng rỗng, tiếng vang to và kéo dài. Gõ vào thùng đầy, tiếng nhỏ và đục. Câu tục ngữ lấy hiện tượng âm thanh rất quen ấy để nói về người: ai bên trong rỗng, ít hiểu biết, thì hay nói to, nói nhiều; ai thật sự có hiểu biết thì thường nói ít và chậm.
Câu này dùng để chê người ba hoa, khoe khoang, nói nhiều hơn làm. Nó cũng được dùng như lời tự nhắc: trước khi nói to về một chuyện, hãy tự hỏi mình đã biết đủ chưa.
Nhiều ngôn ngữ có câu với cùng hình ảnh, như tiếng Anh có câu về cái bình rỗng kêu to nhất. Sự trùng hợp này cho thấy đây là kinh nghiệm chung của nhiều nền văn hoá. Bài so sánh tục ngữ Việt và tục ngữ thế giới trong cùng danh mục bàn kỹ hơn.
Mèo khen mèo dài đuôi
Con mèo tự khen đuôi mình dài. Câu tục ngữ chê thói tự khen, tự đề cao mình. Hình ảnh con mèo làm câu chê trở nên nhẹ nhàng, hơi hài hước, nên người ta dùng nó cả khi trêu bạn bè.
Gần nghĩa có câu "Nói một tấc đến trời", chê người khoác lác, nói quá xa sự thật. "Tấc" là đơn vị đo chiều dài nhỏ thời xưa; nói một tấc mà đến tận trời là phóng đại đến mức vô lý.
Còn "Có tiếng mà không có miếng" chê thứ danh tiếng rỗng: nổi tiếng mà không có thực chất, không có lợi ích thật. Câu này áp dụng cả cho người lẫn việc.
Chưa đỗ ông Nghè đã đe hàng tổng
Câu này cần giải nghĩa vài từ:
- Ông Nghè: cách gọi người đỗ tiến sĩ thời khoa cử.
- Đe: doạ, ra oai.
- Hàng tổng: người trong tổng. Tổng là đơn vị hành chính cũ, gồm nhiều làng.
Chưa đỗ tiến sĩ mà đã ra oai với cả tổng. Câu chê người chưa làm nên gì đã tự cho mình là quan trọng. Thời khoa cử, đỗ tiến sĩ là vinh dự lớn của cả làng, cả tổng, nên người được khen đã dễ kiêu. Chưa đỗ mà đã kiêu thì càng đáng cười.
Câu "Chưa học bò đã lo học chạy" có ý gần: chưa có cái nền đã đòi làm việc lớn. Câu này hay dùng cho người học vội, muốn đi tắt.
Biết thì thưa thốt, không biết thì dựa cột mà nghe
Đây là lời khuyên khiêm tốn rõ ràng nhất trong tục ngữ. "Thưa thốt" là nói, trình bày. Biết thì nói, không biết thì đứng nép vào cột mà nghe người khác.
Câu tục ngữ không bảo im lặng tuyệt đối. Nó bảo nói đúng chỗ: điều mình biết thì đóng góp, điều mình không biết thì học. Hình ảnh "dựa cột" gợi đến đình làng, nơi các cụ bàn việc; người trẻ, người chưa hiểu chuyện đứng ngoài nghe, chưa chen vào.
Người khôn ăn nói nửa chừng
Để cho người dại nửa mừng nửa lo
Câu ca dao này thường được dùng để khen người nói có chừng mực, không nói hết, để người nghe tự suy nghĩ. Có người đọc theo hướng khác: người khôn nói lấp lửng để người khác phải đoán. Hai cách hiểu cùng tồn tại; cách nào đúng tuỳ người dùng câu trong hoàn cảnh nào.
Hữu xạ tự nhiên hương
"Hữu xạ tự nhiên hương" là câu Hán Việt quen thuộc: có xạ hương thì tự nhiên thơm. Xạ hương là chất thơm lấy từ tuyến của con hươu xạ, rất quý. Túi xạ để trong người thì mùi thơm tự toả ra, không cần ai nói.
Câu này là mặt tích cực của khiêm tốn. Người có tài thật không cần khoe, vì việc họ làm sẽ tự nói thay. Ngược lại, người phải khoe nhiều có khi vì không có gì để người khác tự thấy.
Trong đời sống, câu này hay được dùng để khuyên làm tốt việc của mình thay vì lo quảng cáo. Nhưng cũng nên tỉnh táo: trong thời buổi nhiều thông tin, có tài mà không ai biết thì cũng thiệt. Khiêm tốn không có nghĩa là giấu tài; nó có nghĩa là để kết quả lên tiếng trước lời mình.
Khoe khoang trong những câu khác
Tiếng Việt còn nhiều cách nói về khoe khoang, có gốc từ điển tích:
- "Áo gấm đi đêm": mặc áo gấm mà đi ban đêm thì chẳng ai thấy. Thành ngữ này có gốc từ lời Hạng Vũ chép trong Sử ký của Tư Mã Thiên, đại ý giàu sang mà không về quê thì như mặc áo gấm đi đêm. Nó cho thấy tâm lý muốn được thấy, được khen là chuyện rất người.
- "Múa rìu qua mắt thợ": khoe tài trước người giỏi hơn mình. Câu chê người không biết lượng sức.
- "Con gà tức nhau tiếng gáy": tranh hơn thua chỉ vì sĩ diện, như hai con gà trống gáy thi.
Các điển tích như "Ếch ngồi đáy giếng", "Múa rìu qua mắt thợ" được giải thích kỹ ở wiki về thành ngữ, điển tích trong hệ; ở đây chỉ nhắc để thấy cả nhóm câu cùng chê một thói.
Lúa chín cúi đầu: câu hay nhưng cần thận trọng
Câu "lúa chín thì cúi đầu" hay được dùng để khen người giỏi mà khiêm tốn: bông lúa càng chắc hạt càng trĩu xuống. Hình ảnh rất đẹp và rất gần với đồng ruộng Việt.
Tuy vậy, tiếng Nhật có một câu tục ngữ nổi tiếng với đúng hình ảnh này. Chưa rõ câu tiếng Việt có trong các tuyển tập tục ngữ cổ hay mới phổ biến gần đây. Dùng câu này thì được, nhưng không nên gọi nó là "tục ngữ xưa của ông cha" khi chưa có nguồn.
| Câu | Khen hay chê | Ý chính |
|---|---|---|
| Thùng rỗng kêu to | Chê | Ít hiểu biết hay nói to |
| Mèo khen mèo dài đuôi | Chê | Tự khen mình |
| Nói một tấc đến trời | Chê | Khoác lác |
| Chưa đỗ ông Nghè đã đe hàng tổng | Chê | Chưa làm nên đã ra oai |
| Biết thì thưa thốt… | Khuyên | Nói điều mình biết, nghe điều mình chưa biết |
| Hữu xạ tự nhiên hương | Khen | Tài thật tự khắc được biết |
Góc nhìn hôm nay
Mạng xã hội là nơi thử thách mọi câu tục ngữ về khoe khoang. Ai cũng có thể đăng thành tích, và thuật toán thường thưởng cho người nói to. Vài cách dùng tục ngữ cũ cho hôm nay:
- Trước khi bình luận một chuyện chuyên môn, nhớ "biết thì thưa thốt, không biết thì dựa cột mà nghe".
- Khi chia sẻ thành tích, kể cả quá trình và những người đã giúp, để tránh "mèo khen mèo dài đuôi".
- Khi thấy ai đó nói rất to, rất chắc, hãy nhớ "thùng rỗng kêu to" và kiểm tra lại nguồn.
- Khiêm tốn không phải là giấu tài: có việc tốt thì cứ làm cho ra kết quả, để kết quả nói thay.
Muốn tra thêm dị bản, có thể dùng Kho tàng tục ngữ người Việt hoặc Tục ngữ, ca dao, dân ca Việt Nam của Vũ Ngọc Phan.
Câu hỏi thường gặp
Thùng rỗng kêu to nghĩa là gì?
Thùng rỗng gõ vào thì tiếng vang to. Câu tục ngữ ví người ít hiểu biết thường hay nói to, nói nhiều, còn người hiểu biết thật thì nói ít. Câu dùng để chê thói ba hoa, khoe khoang.
Chưa đỗ ông Nghè đã đe hàng tổng nghĩa là gì?
Ông Nghè là người đỗ tiến sĩ, "đe" là doạ, ra oai, "hàng tổng" là người trong tổng, một đơn vị hành chính cũ gồm nhiều làng. Câu chê người chưa làm nên gì đã tự cho mình quan trọng.
Hữu xạ tự nhiên hương nghĩa là gì?
Câu Hán Việt này nghĩa là có xạ hương thì tự nhiên thơm. Ý nói người có tài thật không cần khoe, việc họ làm sẽ tự khắc được người khác biết đến.
Mèo khen mèo dài đuôi dùng khi nào?
Câu dùng để chê, hoặc trêu, người tự khen mình. Hình ảnh con mèo tự khen đuôi dài làm câu chê nhẹ nhàng, có chút hài hước, nên hay dùng giữa bạn bè.
Lúa chín cúi đầu có phải tục ngữ Việt Nam không?
Câu này được dùng phổ biến để khen người giỏi mà khiêm tốn. Tuy nhiên tiếng Nhật có câu tục ngữ nổi tiếng với cùng hình ảnh, và chưa rõ câu tiếng Việt có trong các tuyển tập tục ngữ cổ hay không. Nên dùng mà không gán cho là tục ngữ xưa khi chưa có nguồn.
