"Một cây làm chẳng nên non / Ba cây chụm lại nên hòn núi cao" là câu ca dao về đoàn kết quen thuộc nhất: một người không làm nên việc lớn, nhiều người góp sức thì làm được. Bên cạnh đó có "Nhiễu điều phủ lấy giá gương / Người trong một nước phải thương nhau cùng", "Bầu ơi thương lấy bí cùng" và "Khôn độc không bằng ngốc đàn". Nhưng tục ngữ cũng tỉnh táo: "Lắm thầy thối ma", "Lắm sãi không ai đóng cửa chùa" nhắc rằng đông người mà không phân việc thì hỏng.
Một cây làm chẳng nên non
Một cây làm chẳng nên non
Ba cây chụm lại nên hòn núi cao
"Non" là núi. "Chụm" là dồn sát vào nhau. Một cái cây đứng riêng thì không thành núi; ba cây chụm lại thì, theo cách nói phóng đại của ca dao, thành cả hòn núi cao.
Số "ba" ở đây không phải số đếm. Trong ca dao, "ba" thường chỉ "nhiều", như "ba bề bốn bên", "ba chìm bảy nổi". Ý câu là: nhiều người hợp lại thì làm được điều mà từng người riêng lẻ không làm nổi.
Đây là câu lục bát hai dòng, thuộc ca dao, nhưng được dùng như tục ngữ vì nó đúc kết một kinh nghiệm chung. Ranh giới giữa ca dao và tục ngữ ở những câu như vậy có chỗ chồng lấn; các tuyển tập xếp khác nhau.
Nhiễu điều phủ lấy giá gương
Nhiễu điều phủ lấy giá gương
Người trong một nước phải thương nhau cùng
Câu này cần giải nghĩa từ:
- Nhiễu: loại vải dệt từ tơ se săn, mặt hơi nổi cát.
- Điều: màu đỏ. "Nhiễu điều" là tấm nhiễu đỏ.
- Giá gương: cái giá để đặt gương. Gương xưa thường là gương đồng, phải giữ cho khỏi bụi, khỏi mờ.
Tấm nhiễu đỏ phủ lên giá gương để che chở, giữ gìn. Từ hình ảnh đó, câu ca nói người cùng một nước phải che chở, thương yêu nhau. Hình ảnh rất đẹp: không phải hai thứ giống nhau, mà một thứ bảo vệ thứ kia, như người này đỡ người kia.
Câu này hay được dạy ở trường như một trong những câu ca dao về tình đoàn kết dân tộc. Đọc kỹ thì nó nói về sự tương trợ hơn là về sức mạnh: không phải "hợp lại để mạnh", mà "thương nhau để giữ nhau".
Bầu ơi thương lấy bí cùng
Bầu ơi thương lấy bí cùng
Tuy rằng khác giống nhưng chung một giàn
Bầu và bí là hai loại cây leo, quả khác nhau, nhưng ở vườn nhà người Việt hay được cho leo chung một giàn. Câu ca dao lấy hình ảnh ấy để nói: người khác nhau về gốc gác, về tính tình, nhưng sống chung một nơi thì phải thương nhau.
Câu này rộng hơn câu "Một cây làm chẳng nên non" ở chỗ nó thừa nhận sự khác biệt. Đoàn kết không đòi mọi người giống nhau. Bầu vẫn là bầu, bí vẫn là bí, chỉ cần cùng chia một giàn.
Khôn độc không bằng ngốc đàn
"Khôn độc không bằng ngốc đàn" nghĩa là một người khôn mà đơn độc không bằng nhiều người tuy không giỏi nhưng biết hợp sức. Câu này nghe hơi cực đoan, vì nó nói "ngốc đàn" hơn "khôn độc". Nhưng ý câu là nhấn mạnh sức mạnh của số đông, không phải khen sự ngốc.
Gần nghĩa có:
- "Đông tay hơn hay làm": nhiều người làm thì nhanh hơn một người dù giỏi.
- "Cả bè hơn cây nứa": một bè nứa nhiều cây kết lại thì nổi và chở được, một cây nứa riêng thì trôi lềnh bềnh.
- "Góp gió thành bão": những luồng gió nhỏ góp lại thành cơn bão.
- "Chung lưng đấu cật": "cật" là lưng; "đấu" là ghép. Lưng tựa lưng mà cùng gánh vác.
Câu chuyện bó đũa
Câu chuyện bó đũa quen thuộc với học sinh Việt Nam: người cha gọi các con đến, đưa một bó đũa bảo bẻ, không ai bẻ được; tháo ra từng chiếc thì bẻ dễ dàng. Người cha dạy: anh em phải đoàn kết thì mới mạnh.
Câu chuyện này có mặt trong nhiều nền văn hoá. Truyện ngụ ngôn mang tên Aesop ở Hy Lạp cổ có chuyện ông già và các con với bó que, cùng một bài học. Người Việt kể bằng bó đũa, một vật rất gần với bữa cơm gia đình. Không nên nói chuyện bó đũa là "truyện cổ Việt Nam thuần tuý"; đúng hơn là một bài học chung được nhiều dân tộc kể theo cách của mình.
Mặt kia: đông người không phải lúc nào cũng tốt
Tục ngữ không ca ngợi số đông một cách mù quáng. Có những câu chỉ ra rằng đông người mà không phân việc, không có người chỉ huy, thì hỏng việc:
- "Lắm thầy thối ma": một đám ma mà mời quá nhiều thầy cúng, mỗi người một ý, bàn cãi mãi không xong, đến mức người chết để lâu. Câu chê cảnh nhiều người cùng quyết một việc mà không ai chịu ai.
- "Lắm sãi không ai đóng cửa chùa": chùa có nhiều sư sãi, ai cũng nghĩ người khác sẽ đóng cửa, cuối cùng không ai đóng. Câu chê cảnh đùn đẩy trách nhiệm khi đông người.
Hai câu này là mặt bổ sung cần thiết cho "Một cây làm chẳng nên non". Đoàn kết không chỉ là đông, mà là đông và có tổ chức: mỗi người biết việc của mình, có người quyết khi cần.
| Câu | Ý chính | Bài học |
|---|---|---|
| Một cây làm chẳng nên non… | Hợp sức làm nên việc lớn | Góp sức |
| Nhiễu điều phủ lấy giá gương… | Che chở, thương nhau | Tương trợ |
| Bầu ơi thương lấy bí cùng… | Khác nhau vẫn chung sống | Tôn trọng khác biệt |
| Khôn độc không bằng ngốc đàn | Số đông mạnh hơn cá nhân | Đừng đơn độc |
| Lắm thầy thối ma | Nhiều người không ai chịu ai | Cần người quyết |
| Lắm sãi không ai đóng cửa chùa | Đông người đùn đẩy | Cần phân việc rõ |
Góc nhìn hôm nay
Những câu tục ngữ về đoàn kết rất hợp với làm việc nhóm, từ lớp học đến công ty. Có thể biến chúng thành vài câu hỏi đơn giản trước mỗi việc chung:
- Mỗi người góp gì? "Ba cây chụm lại" chỉ thành núi khi cây nào cũng góp phần.
- Ai quyết khi có bất đồng? Để tránh cảnh "lắm thầy thối ma".
- Việc nào của ai? Để tránh cảnh "lắm sãi không ai đóng cửa chùa".
- Có ai đang bị bỏ lại không? "Nhiễu điều phủ lấy giá gương" nhắc rằng nhóm mạnh là nhóm biết đỡ người yếu.
Khi dạy trẻ, kể chuyện bó đũa kèm hai câu "lắm thầy", "lắm sãi" sẽ giúp trẻ hiểu đoàn kết đầy đủ hơn: vừa hợp sức, vừa biết chia việc. Muốn tra dị bản, có thể dùng Kho tàng tục ngữ người Việt và Kho tàng ca dao người Việt.
Câu hỏi thường gặp
Một cây làm chẳng nên non nghĩa là gì?
Câu ca dao "Một cây làm chẳng nên non / Ba cây chụm lại nên hòn núi cao" nói rằng một người không làm nên việc lớn, nhiều người hợp sức thì làm được. "Non" là núi, "chụm" là dồn sát vào nhau, "ba" chỉ số nhiều.
Nhiễu điều phủ lấy giá gương nghĩa là gì?
Nhiễu điều là tấm vải nhiễu màu đỏ, giá gương là cái giá đặt gương. Tấm nhiễu phủ lên giá gương để che chở, giữ gìn. Câu ca dao dùng hình ảnh ấy để khuyên người trong một nước phải thương yêu, che chở nhau.
Bầu ơi thương lấy bí cùng có ý nghĩa gì?
Bầu và bí khác giống nhưng leo chung một giàn. Câu "Bầu ơi thương lấy bí cùng / Tuy rằng khác giống nhưng chung một giàn" khuyên những người khác nhau nhưng sống chung một nơi phải thương yêu, đùm bọc nhau.
Lắm thầy thối ma nghĩa là gì?
Câu chê cảnh nhiều người cùng làm một việc mà mỗi người một ý, không ai chịu ai, như đám ma mời quá nhiều thầy cúng bàn cãi mãi. Câu nhắc rằng đông người cần có người quyết và phân việc rõ ràng.
Câu chuyện bó đũa có phải truyện cổ Việt Nam?
Câu chuyện bó đũa quen thuộc trong sách học Việt Nam, nhưng bài học tương tự có trong nhiều nền văn hoá, như truyện ngụ ngôn Aesop về ông già và bó que. Đúng hơn, đây là một bài học chung được nhiều dân tộc kể theo cách riêng.
