"Buôn có bạn, bán có phường" là câu tục ngữ nói rằng làm ăn buôn bán phải có bạn hàng, có hội nhóm cùng nghề để đỡ đần, giữ giá và giữ chữ tín với nhau. Kho tục ngữ buôn bán của người Việt không nhiều bằng tục ngữ nhà nông, nhưng câu nào cũng sắc: "Thuận mua vừa bán", "Mua danh ba vạn, bán danh ba đồng", "Buôn tài không bằng dài vốn", "Nhất cận thị, nhị cận giang". Gom lại, chúng thành một cuốn cẩm nang kinh doanh bỏ túi: chọn chỗ, giữ vốn, giữ tiếng, và đừng buôn một mình.
"Buôn có bạn, bán có phường" nghĩa là gì
Chữ "phường" ở đây không phải đơn vị hành chính như ngày nay. Trong tiếng Việt cũ, phường là nhóm người cùng làm một nghề, tập hợp lại thành hội: phường chèo, phường thợ, phường buôn. Ở kinh thành Thăng Long, người cùng nghề thường ở và buôn chung một con phố, nên tên phố gắn luôn với mặt hàng: Hàng Bạc, Hàng Đào, Hàng Đường, Hàng Muối… Chữ "phố phường" mà ta dùng hôm nay mang dấu vết của lối tổ chức ấy.
Câu tục ngữ vì vậy nói một kinh nghiệm rất cụ thể:
- Có bạn hàng thì có người giới thiệu mối, chia hàng khi thiếu, báo tin giá cả.
- Có phường thì có lệ chung: giá bán, chất lượng, ai đến sau phải theo lệ người đến trước. Người ngoài vào buôn khó chen chân, mà người trong phường cũng không được phá giá.
- Không buôn một mình. Trong xã hội xưa, đường sá xa, trộm cướp nhiều, đi buôn theo đoàn là chuyện an toàn chứ không chỉ chuyện làm ăn.
Câu này hay đi cùng câu "Đất có lề, quê có thói": mỗi nơi, mỗi nghề có luật lệ riêng, người buôn phải biết mà theo.
Chọn chỗ: "Nhất cận thị, nhị cận giang"
Câu gốc Hán, người Việt dùng như tục ngữ: thứ nhất gần chợ, thứ nhì gần sông. Thường đi kèm vế thứ ba "tam cận lộ", thứ ba gần đường. Ba nơi này là ba chỗ người qua lại đông nhất, hàng hoá luân chuyển nhanh nhất thời xưa, khi sông là đường vận tải chính.
Lịch sử thương mại Việt Nam minh hoạ câu này rõ ràng. Câu quen thuộc "Thứ nhất Kinh kỳ, thứ nhì Phố Hiến" (có bản nói "Nhất Kinh kỳ, nhì Phố Hiến") xếp hạng hai đô thị buôn bán sầm uất nhất Đàng Ngoài thế kỷ 17–18. Phố Hiến nằm bên sông Hồng, là nơi tàu buôn nước ngoài dừng lại trước khi vào Thăng Long; nay thuộc tỉnh Hưng Yên. Ở Đàng Trong, Hội An bên sông Thu Bồn (nay thuộc TP Đà Nẵng) đóng vai trò tương tự. Cả hai đều "cận giang".
Bảng tục ngữ buôn bán thường gặp
| Câu | Nghĩa | Bài học |
|---|---|---|
| Thuận mua vừa bán | Người mua bằng lòng, người bán vừa ý thì mới thành | Giá cả phải là thoả thuận hai bên, không ép |
| Mua danh ba vạn, bán danh ba đồng | Gây dựng tiếng tăm tốn rất nhiều, đánh mất thì rẻ mạt | Giữ uy tín hơn giữ lời lãi trước mắt |
| Buôn tài không bằng dài vốn | Buôn giỏi không bằng có vốn dồi dào | Vốn là sức bền khi thị trường xấu |
| Một vốn bốn lời | Lãi gấp bội so với vốn | Nay dùng để nói việc làm ăn rất có lãi, đôi khi hàm ý chê lãi quá đáng |
| Mua tận gốc, bán tận ngọn | Mua thẳng từ nơi làm ra, bán thẳng đến người dùng | Bớt khâu trung gian để có lời |
| Tiền trao cháo múc | Đưa tiền là múc cháo, không nợ nần | Mua bán sòng phẳng, trao tay |
| Tiền nào của nấy | Giá nào thì chất lượng ấy | Người mua đừng mong của rẻ mà tốt |
| Của rẻ là của ôi | Hàng rẻ thường là hàng kém, như thức ăn đã ôi | Cảnh giác với giá quá thấp |
| Trăm người bán, vạn người mua | Chợ đông, ai cũng có khách | Không cần tranh giành bằng mọi giá |
| Buôn may bán đắt | Lời chúc người buôn gặp may, hàng chạy | Câu chúc đầu năm, ngày khai trương |
Chữ tín: trục chính của tục ngữ buôn bán
Đọc hết bảng trên sẽ thấy một mạch chung: tục ngữ buôn bán Việt ít dạy mẹo, nhiều dạy giữ tiếng. "Mua danh ba vạn, bán danh ba đồng" là câu sắc nhất. "Danh" là tiếng tăm, uy tín. Cái giá chênh lệch "ba vạn" và "ba đồng" cho thấy uy tín xây thì lâu và tốn, mất thì chỉ trong một lần gian dối.
Đối lập với chữ tín là những thành ngữ chê: "buôn gian bán lận" (gian dối, ăn bớt), "buôn thần bán thánh" (lợi dụng tín ngưỡng để kiếm tiền), "treo đầu dê bán thịt chó" (quảng cáo một đằng bán một nẻo). Câu cuối có gốc từ thành ngữ Hán "quải dương đầu, mại cẩu nhục", người Việt dùng như của mình.
Còn chuyện cạnh tranh trong chợ thì có câu rất đời: "Hàng thịt nguýt hàng cá". "Nguýt" là liếc xéo, lườm. Hai hàng bán hai mặt hàng khác nhau mà vẫn lườm nhau, vì cùng tranh khách đi chợ mua thức ăn. Câu này nay dùng để chỉ thói ganh ghét giữa những người cùng làm ăn, dù chẳng giành gì trực tiếp của nhau.
Buôn bán trong thang bậc "sĩ, nông, công, thương"
Xã hội Nho giáo xếp bốn hạng người theo thứ tự sĩ, nông, công, thương: người học, người làm ruộng, thợ thủ công, người buôn. Người buôn đứng cuối. Câu "Nhất sĩ nhì nông, hết gạo chạy rông, nhất nông nhì sĩ" là lời châm biếm thứ tự ấy: lúc no thì trọng chữ, đến khi hết gạo thì người cầm cày mới là người quý.
Nhưng đời sống thực tế khác lý thuyết. Câu Hán "Phi thương bất phú", không buôn thì không giàu, được người Việt nói rất nhiều. Ở nhiều làng, phụ nữ đi chợ, buôn bán nhỏ là nguồn tiền mặt chính của gia đình. Tục ngữ vì vậy vừa có câu coi nhẹ nghề buôn, vừa có câu thừa nhận sức mạnh của nó. Hai dòng ấy cùng tồn tại, phản ánh một xã hội trọng nông nhưng không thể sống thiếu chợ.
Câu nào hay bị hiểu lệch
- "Một vốn bốn lời" nhiều khi bị hiểu là lời khen. Thật ra nó trung tính, có khi hàm ý chê người buôn lãi cắt cổ. Dùng câu này để chúc người làm ăn thì nên thay bằng "buôn may bán đắt".
- "Của rẻ là của ôi" không có nghĩa mọi thứ rẻ đều dở. Câu nhắc người mua tỉnh táo trước giá thấp bất thường. Nó đi đôi với "Tiền nào của nấy".
- "Buôn có bạn, bán có phường" đôi khi bị dùng để biện minh cho việc "làm giá" chung. Tinh thần gốc là giúp đỡ và giữ lệ nghề, không phải ép người mua.
Góc nhìn hôm nay
Nhiều câu buôn bán xưa đọc lên vẫn như lời khuyên của người làm kinh doanh bây giờ. "Mua tận gốc, bán tận ngọn" giống chuyện cắt khâu trung gian. "Buôn tài không bằng dài vốn" giống chuyện giữ dòng tiền. "Nhất cận thị" là bài học chọn mặt bằng. Và "Mua danh ba vạn" vẫn là bài học đắt nhất: một lời chê lan nhanh hơn trăm lời khen.
Muốn cảm được không khí buôn bán xưa, có thể đi một vòng khu phố cổ Hà Nội và để ý tên các phố "Hàng…", ghé Phố Hiến ở Hưng Yên với hệ thống đền, chùa, hội quán còn lại, hay phố cổ Hội An với các hội quán của thương nhân người Hoa. Sách nên đọc: phần tục ngữ về buôn bán trong Tục ngữ, ca dao, dân ca Việt Nam (Vũ Ngọc Phan) và các mục từ "buôn", "bán", "chợ" trong Kho tàng tục ngữ người Việt. Câu ca dao về chợ quê và người đàn bà buôn gánh bán bưng có bài riêng trong cùng danh mục này.
Câu hỏi thường gặp
Buôn có bạn bán có phường nghĩa là gì?
Câu nói người buôn bán cần có bạn hàng và hội nhóm cùng nghề ("phường") để giúp nhau tìm mối, giữ giá và giữ lệ nghề. Chữ "phường" ở đây là tổ chức người cùng nghề, không phải phường hành chính ngày nay.
Mua danh ba vạn bán danh ba đồng là gì?
Câu nói để có được tiếng tăm, uy tín phải tốn rất nhiều công sức và tiền bạc, còn đánh mất nó thì rất dễ, rẻ như ba đồng. Đây là lời khuyên giữ chữ tín trong làm ăn và cả trong đời sống.
Nhất cận thị nhị cận giang nghĩa là gì?
Câu gốc Hán: thứ nhất gần chợ, thứ nhì gần sông, thường kèm "tam cận lộ" là thứ ba gần đường. Đó là ba vị trí thuận lợi nhất để buôn bán, vì người và hàng hoá qua lại đông.
Thứ nhất Kinh kỳ thứ nhì Phố Hiến nói về đâu?
Câu xếp hạng hai đô thị buôn bán sầm uất nhất Đàng Ngoài thế kỷ 17–18: Kinh kỳ là Thăng Long, Phố Hiến là thương cảng bên sông Hồng, nay thuộc tỉnh Hưng Yên.
Những câu tục ngữ nào nói về buôn bán?
Hay gặp nhất là "Buôn có bạn, bán có phường", "Thuận mua vừa bán", "Mua danh ba vạn, bán danh ba đồng", "Buôn tài không bằng dài vốn", "Tiền trao cháo múc", "Tiền nào của nấy", "Hàng thịt nguýt hàng cá" và câu Hán "Phi thương bất phú".
