Tục ngữ, ca dao Việt răn rượu chè, cờ bạc và thuốc bằng những câu rất thẳng: "Cờ bạc là bác thằng bần", "Rượu vào lời ra", "Rượu nhạt uống lắm cũng say", và câu ca dao tự giễu "Nhớ ai như nhớ thuốc lào, Đã chôn điếu xuống lại đào điếu lên". Bên cạnh đó cũng có những câu bị dùng để biện hộ cho việc uống, như câu Hán "Nam vô tửu như kỳ vô phong". Đọc cả hai phía mới thấy dân gian hiểu khá rõ cái hại của nghiện ngập, và cũng hiểu vì sao người ta khó bỏ.
"Tứ đổ tường": bốn bức tường bao quanh người hư
Trước khi đọc từng câu, nên biết khái niệm "tứ đổ tường", bốn bức tường vây người ta lại: tửu (rượu), sắc (sắc dục), tài (ham tiền của, gồm cả cờ bạc), khí (nóng giận, hiếu thắng). Đây là quan niệm có gốc Hán, được người Việt dùng rộng rãi để chỉ những thói làm hỏng người. Chữ "rượu chè" trong tiếng Việt cũng mang ý chê: theo từ điển, "rượu chè" là uống rượu nói chung, hàm ý ham mê, không điều độ.
Rượu: từ "rượu vào lời ra" đến lời vợ khuyên chồng
"Rượu vào lời ra"
Câu ngắn nhất và đúng nhất. Uống rượu vào thì nói nhiều, nói không giữ lời, dễ lỡ lời. Đây là quan sát chính xác về tác dụng của rượu: rượu làm giảm khả năng tự kiềm chế, khiến người ta nói những điều bình thường sẽ không nói.
"Rượu nhạt uống lắm cũng say"
Rượu nhạt uống lắm cũng say,
Người khôn nói lắm dẫu hay cũng nhàm.
Câu ca dao này dùng chuyện rượu để nói chuyện lời nói, nhưng vế đầu vẫn đúng theo nghĩa đen: rượu nhẹ mà uống nhiều thì lượng cồn vào người vẫn lớn. Ngày nay câu này đáng nhớ hơn bao giờ hết, khi nhiều người nghĩ bia, rượu nhẹ thì "không sao".
"Nam vô tửu như kỳ vô phong"
Câu Hán Việt, nghĩa là đàn ông không có rượu như cờ không có gió, tức là mất vẻ hào sảng. Đây là câu hay được dẫn trong bàn nhậu để mời nhau uống. Nhưng chính vì vậy mà nó là ví dụ cho việc tục ngữ có thể bị dùng để biện hộ cho thói xấu. Câu này phản ánh một quan niệm cũ gắn rượu với nam tính, và hôm nay không còn đứng vững.
Rượu và bạn trong thơ
Rượu trong văn chương Việt còn gắn với tình bạn. Nguyễn Khuyến có câu trong bài Khóc Dương Khuê: "Rượu ngon không có bạn hiền, Không mua không phải không tiền không mua". Đây là thơ có tác giả, nói nỗi buồn mất bạn: uống rượu là để có người cùng uống, bạn mất rồi thì rượu cũng thôi. Câu thơ cho thấy trong văn hoá cũ, rượu ngon thuộc về những dịp gặp gỡ, không phải thói uống một mình hằng ngày.
Cờ bạc: những câu sắc nhất
| Câu | Nghĩa |
|---|---|
| Cờ bạc là bác thằng bần | Cờ bạc là họ hàng gần của cái nghèo; chơi cờ bạc thì nghèo theo |
| Được ăn cả, ngã về không | Đánh cược tất cả: thắng thì được hết, thua thì mất sạch |
| Cờ gian bạc lận | Thành ngữ: cờ bạc gắn với gian lận |
| Của làm ra để trên gác, của cờ bạc để ngoài sân | Tiền cờ bạc đến dễ đi dễ, không giữ được |
| Tiền mất tật mang | Vừa mất tiền vừa mang hoạ vào thân |
Câu "Cờ bạc là bác thằng bần" có bản kéo dài thêm: "Cờ bạc là bác thằng bần, Cửa nhà bán hết tra chân vào cùm". Vế sau nói hậu quả cuối cùng: bán hết nhà cửa, rồi vì nợ nần, gian lận mà bị bắt, bị cùm chân. Câu này vẽ đủ một con đường từ ham chơi đến tán gia bại sản.
Câu "Được ăn cả, ngã về không" vốn là ngôn ngữ của sới bạc. Ngày nay nó được dùng rộng cho mọi việc đánh liều. Dùng khen thì hiếm; thường là lời cảnh báo.
Ca dao về anh chàng lười "Tháng giêng ăn tết ở nhà, Tháng hai cờ bạc, tháng ba hội hè…" đặt cờ bạc ngay sau Tết, đúng với thực tế: dịp Tết là lúc cờ bạc nở rộ ở làng quê xưa, và cũng là lúc nhiều nhà khánh kiệt.
Thuốc lào, thuốc lá: tiếng thở dài của người nghiện
Nhớ ai như nhớ thuốc lào,
Đã chôn điếu xuống lại đào điếu lên.
Đây là câu ca dao tình, nhưng hình ảnh của nó lấy từ thói nghiện thuốc lào. Người nghiện quyết bỏ, chôn cả cái điếu cày xuống đất, rồi không chịu được lại đào lên. Ít câu nào tả cơn nghiện chính xác và hóm hỉnh như vậy. Khi đem so nỗi nhớ người yêu với cơn thèm thuốc, câu ca dao vô tình để lại bằng chứng rằng người xưa đã biết nghiện thuốc là khó bỏ đến mức nào.
Thuốc lào từng rất phổ biến ở nông thôn miền Bắc, gắn với điếu cày, điếu bát, với những lúc nghỉ tay ngoài đồng. Nhưng dân gian không có câu nào ca ngợi tác dụng của thuốc lào với sức khoẻ; câu ca dao trên đúng hơn là một tiếng thở dài.
Khoa học nói gì
Ở góc độ sức khoẻ, những lời răn trong tục ngữ đúng, thậm chí còn nhẹ so với hiểu biết ngày nay:
- Rượu bia: Tổ chức Y tế Thế giới nhiều lần nhấn mạnh rằng không có mức uống rượu nào là an toàn tuyệt đối cho sức khoẻ; rượu liên quan đến nhiều bệnh gan, tim mạch, ung thư và tai nạn. Ở Việt Nam, Luật Phòng, chống tác hại của rượu, bia có hiệu lực từ năm 2020, kèm quy định xử phạt người điều khiển phương tiện giao thông có nồng độ cồn.
- Thuốc lá, thuốc lào: đều là sản phẩm thuốc lá, chứa nicotine gây nghiện và nhiều chất gây hại cho phổi, tim mạch. Câu ca dao "chôn điếu xuống lại đào điếu lên" đúng là mô tả của sự lệ thuộc nicotine.
- Cờ bạc: ngày nay y học coi nghiện cờ bạc là một dạng rối loạn hành vi gây nghiện, có thể cần hỗ trợ chuyên môn.
Người muốn bỏ rượu, bỏ thuốc mà thấy khó nên tìm đến cơ sở y tế; việc cai nghiện có phương pháp và có sự hỗ trợ thì dễ thành công hơn tự cố gắng một mình.
Góc nhìn hôm nay: lời răn không cũ
Trong số các đề tài của tục ngữ sức khoẻ, đây có lẽ là đề tài mà lời xưa gần như không cần sửa. "Rượu vào lời ra", "Rượu nhạt uống lắm cũng say", "Cờ bạc là bác thằng bần" đều đúng nguyên vẹn. Chỉ có những câu dùng để mời rượu, như "Nam vô tửu như kỳ vô phong", là nên để lại trong quá khứ.
Câu ca dao thuốc lào còn dạy một điều tinh tế hơn: người nghiện không phải kẻ không biết điều hay lẽ phải. Họ biết, họ đã "chôn điếu xuống". Vì vậy chê trách không đủ; cần thông cảm và giúp đỡ. Muốn đọc thêm, nên tìm phần tục ngữ về thói hư tật xấu trong Tục ngữ, ca dao, dân ca Việt Nam của Vũ Ngọc Phan, và bài Khóc Dương Khuê trong các tuyển tập thơ Nguyễn Khuyến.
Câu hỏi thường gặp
Cờ bạc là bác thằng bần nghĩa là gì?
Câu nói cờ bạc là "họ hàng" của cái nghèo: ham cờ bạc thì sớm muộn sẽ nghèo khổ. Có bản kéo dài thêm "Cửa nhà bán hết tra chân vào cùm", nói hậu quả mất nhà mất cửa, có khi tù tội.
Rượu nhạt uống lắm cũng say câu tiếp theo là gì?
Câu tiếp theo là "Người khôn nói lắm dẫu hay cũng nhàm". Câu ca dao dùng chuyện rượu để nói chuyện lời nói, nhưng vế đầu vẫn đúng: rượu nhẹ uống nhiều thì vẫn say vì lượng cồn vẫn lớn.
Nhớ ai như nhớ thuốc lào nghĩa là gì?
Câu đầy đủ là "Nhớ ai như nhớ thuốc lào, Đã chôn điếu xuống lại đào điếu lên". Câu ví nỗi nhớ người yêu với cơn thèm thuốc của người nghiện: đã quyết bỏ, chôn cả điếu, rồi lại đào lên.
Nam vô tửu như kỳ vô phong nghĩa là gì?
Câu Hán Việt nghĩa là đàn ông không có rượu như cờ không có gió. Câu hay được dùng để mời rượu, phản ánh quan niệm cũ gắn rượu với nam tính. Theo hiểu biết sức khoẻ hôm nay, câu này không còn đứng vững.
Tứ đổ tường là gì?
Tứ đổ tường là bốn bức tường vây hãm con người theo quan niệm xưa: tửu (rượu), sắc (sắc dục), tài (ham tiền của, cờ bạc) và khí (nóng giận, hiếu thắng). Người sa vào đó thì hư hỏng.
