Tục ngữ về giấc ngủ và dậy sớm: ngủ ngày quen mắt, thức khuya dậy sớm

Tục ngữ Việt về giấc ngủ và nếp sinh hoạt xoay quanh hai ý: dậy sớm, làm chăm là nết tốt ("thức khuya dậy sớm", "Trâu chậm uống nước đục"), còn ngủ ngày, ngủ bừa là tật xấu ("Ngủ ngày quen mắt, ăn vặt quen mồm"). Giấc ngủ ngon được coi là phúc, như câu "Ăn được ngủ được là tiên". Khoa học về giấc ngủ ngày nay đồng ý với phần lớn tinh thần ấy, nhưng có một điểm khác hẳn: người xưa khen "thức khuya dậy sớm", còn ngày nay ngủ đủ giấc mới là điều được khuyên.

Nhịp ngày của làng quê xưa

Muốn hiểu tục ngữ về giấc ngủ, cần hình dung nhịp sống không có điện. Người nông dân dậy từ lúc gà gáy, ra đồng khi trời còn tối, nghỉ trưa khi nắng gắt, về nhà lúc chạng vạng, ăn tối rồi ngủ sớm vì đèn dầu tốn kém. Thời gian trong đêm được chia thành năm canh, mỗi canh lại chia thành khắc (cách tính canh, khắc có bài riêng ở mục từ cổ trong ca dao).

Nhịp ấy thay đổi theo mùa. Ca dao có câu nói về độ dài ngày đêm khác nhau trong năm:

Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng,
Ngày tháng mười chưa cười đã tối.

Tháng năm âm lịch đêm ngắn, vừa đặt lưng đã sáng; tháng mười ngày ngắn, chưa kịp làm gì đã tối. Với người làm nông, câu này là lời nhắc sắp xếp việc theo mùa: mùa hè tranh thủ sáng sớm, mùa đông tranh thủ ban ngày.

Khen dậy sớm, chê ngủ muộn

"Thức khuya dậy sớm"

Thành ngữ này là lời khen người chăm chỉ, thường đi cùng "một nắng hai sương", "đi sớm về khuya". Trong xã hội nông nghiệp, ai dậy sớm thì có nhiều thời gian làm việc khi trời mát, và được coi là người siêng.

"Trâu chậm uống nước đục"

Con trâu đến bến sau cùng thì nước đã bị những con trước khuấy đục. Câu nói người chậm chân, đến muộn thì chỉ còn phần kém. Đây là câu Việt gần nhất với câu ngạn ngữ phương Tây "con chim dậy sớm bắt được sâu", dù hình ảnh lấy từ đời sống trâu bò ở làng.

"Ngủ ngày quen mắt, ăn vặt quen mồm"

Có bản đảo vế: "Ăn vặt quen mồm, ngủ ngày quen mắt". Câu chê hai thói xấu nhỏ mà dễ thành tật: ngủ ban ngày một lần thì thành quen, ăn vặt một lần thì thèm mãi. Chữ "quen" là chữ quan trọng: tục ngữ ở đây đang nói về thói quen, đúng như cách khoa học hành vi ngày nay giải thích.

Đêm trong ca dao: thức khuya để hiểu người

Thức khuya mới biết đêm dài,
Ở lâu mới biết con người có nhân.

Câu ca dao này không bàn chuyện ngủ mà mượn chuyện thức đêm để nói chuyện hiểu người. Có thức khuya mới biết đêm dài thế nào; có sống lâu với ai mới biết người đó tốt hay không. Câu có nhiều bản chép, có bản "Ở lâu mới biết lòng người có nhân". Nó cho thấy trong ca dao, đêm thường là thời gian của suy nghĩ, chờ đợi, thương nhớ, chứ ít khi chỉ là giờ ngủ.

Ngược lại, câu "Đi đêm có ngày gặp ma" lấy nỗi sợ bóng tối để răn: làm việc mờ ám mãi thì có ngày gặp hoạ. Nghĩa đen của nó cũng phản ánh thực tế xưa: đường làng ban đêm tối, đi đêm dễ gặp nguy hiểm.

Bảng: tục ngữ, thành ngữ về giấc ngủ

"Thức khuya dậy sớm": chỗ tục ngữ và khoa học khác nhau

Đây là chỗ cần đọc kỹ nhất. Người xưa khen "thức khuya dậy sớm" vì đó là dấu hiệu chăm làm. Nhưng thức khuya rồi lại dậy sớm nghĩa là ngủ ít. Nếu kéo dài, thiếu ngủ làm giảm tập trung, giảm trí nhớ, dễ gây tai nạn, và về lâu dài liên quan đến nhiều vấn đề sức khoẻ.

Các hiệp hội y học về giấc ngủ khuyến nghị người trưởng thành ngủ từ bảy tiếng mỗi đêm trở lên; trẻ em và thanh thiếu niên cần nhiều hơn. Người xưa thực ra cũng ngủ khá đủ, vì không có điện nên đi ngủ rất sớm. Cái "thức khuya" của họ thường chỉ là vài canh giờ đầu đêm, chứ không phải thức đến nửa đêm như người hôm nay.

Vì vậy, nếu muốn giữ tinh thần câu tục ngữ thì nên giữ vế "dậy sớm", còn vế "thức khuya" thì nên đổi thành "ngủ sớm". Dậy sớm có giá trị khi đi kèm một giấc ngủ đủ.

Giấc ngủ trưa: thói quen Việt được khoa học ủng hộ

Nhiều người Việt có thói quen ngủ trưa, nhất là ở nông thôn, nơi nắng trưa quá gắt để làm đồng. Tục ngữ "Ngủ ngày quen mắt" dễ khiến người ta nghĩ mọi giấc ngủ ban ngày đều xấu. Thật ra cần phân biệt:

• Ngủ trưa ngắn, khoảng hai mươi đến ba mươi phút: được nhiều nghiên cứu cho là giúp tỉnh táo, cải thiện khả năng làm việc buổi chiều.
• Ngủ ngày dài, ngủ muộn vào cuối chiều: dễ làm khó ngủ ban đêm, đảo lộn nhịp sinh học.

Câu tục ngữ chê đúng loại thứ hai. Loại thứ nhất thì là một nếp tốt mà người Việt có sẵn.

Góc nhìn hôm nay: ngủ ngon theo lời ông bà

Có mấy điều trong tục ngữ đáng giữ cho giấc ngủ hôm nay:

• Theo nhịp mặt trời: người xưa dậy theo ánh sáng, ngủ theo bóng tối. Ánh sáng ban ngày và bóng tối ban đêm giúp đồng hồ sinh học của cơ thể chạy đúng. Ngày nay, màn hình sáng ban đêm là thứ làm lệch nhịp này nhiều nhất.
• Đừng ăn quá no trước khi ngủ: "ăn no rồi lại nằm" là câu chê, và cũng đúng về sức khoẻ.
• Giữ thói quen đều: chữ "quen" trong "ngủ ngày quen mắt" nhắc rằng giờ giấc lặp lại sẽ thành nếp, tốt hay xấu đều vậy.

Mất ngủ kéo dài, ngáy to kèm ngưng thở, buồn ngủ ban ngày bất thường là những dấu hiệu nên đi khám, không nên tự xử lý bằng mẹo dân gian hay tự mua thuốc ngủ. Muốn đọc thêm về cách người xưa chia giờ giấc, có thể xem bài về canh, khắc, trống canh trong mục từ cổ trong ca dao.