"Cơm không rau như đau không thuốc" nghĩa là bữa cơm thiếu rau thì khó chịu, thiếu thốn như người đau ốm mà không có thuốc; câu cho thấy rau là thành phần không thể thiếu của bữa cơm Việt. Câu này có một dị bản vui hơn: "Ăn cơm không rau như nhà giàu chết không kèn trống". Dinh dưỡng học ngày nay ủng hộ tinh thần câu tục ngữ: rau xanh cung cấp chất xơ, vitamin, khoáng chất mà cơm và thịt cá không thay được. Bài này đọc câu tục ngữ, các dị bản, và những câu ca dao về rau trong mâm cơm quê.
Hai bản của một câu
Câu tục ngữ được chép với hai bản phổ biến:
- "Cơm không rau như đau không thuốc." So với người ốm không có thuốc: thiếu rau là thiếu một thứ cần thiết, làm bữa ăn "bệnh".
- "Ăn cơm không rau như nhà giàu chết không kèn trống." So với đám tang nhà giàu mà không có kèn trống: thiếu rau thì bữa ăn mất vẻ đầy đủ, như một việc lớn mà thiếu nghi thức.
Hai bản dùng hai hình ảnh khác hẳn nhau, một về bệnh tật, một về thể diện, nhưng nói cùng một ý. Đây là ví dụ hay cho thấy tục ngữ truyền miệng thay đổi theo người nói mà vẫn giữ được lõi. Không bản nào là "gốc" mà bản kia là "chép sai"; cả hai đều được ghi lại.
Rau trong bữa cơm Việt: "cơm, canh, rau"
Mâm cơm thường ngày của người Việt xưa, nhất là ở đồng bằng Bắc Bộ, gần như luôn có ba thứ: cơm, một bát canh và một đĩa rau (luộc, xào hoặc rau sống), bên cạnh đó là chút mặn như cá kho, đậu phụ, tương, cà. Thịt cá có thể vắng, rau thì hiếm khi vắng. Lý do không chỉ là khẩu vị: rau trồng được quanh nhà, rẻ, mùa nào cũng có.
Bát canh rau muống, nước rau luộc chấm với tương, đĩa cà muối là hình ảnh quen đến mức đi vào ca dao như một biểu tượng của quê nhà:
Anh đi anh nhớ quê nhà,
Nhớ canh rau muống, nhớ cà dầm tương.
Nhớ ai dãi nắng dầm sương,
Nhớ ai tát nước bên đường hôm nao.
Người đi xa nhớ quê, mà thứ đầu tiên nhớ là canh rau muống và cà dầm tương, hai món rẻ nhất trong mâm. Nỗi nhớ món ăn dẫn sang nỗi nhớ người. "Cà dầm tương" là cà muối ăn với tương, hay cà ngâm trong tương. Bài ca dao này rất phổ biến và có vài bản chép khác chữ ở hai câu cuối.
Gắn với đó là câu "Tương cà là gia bản": tương và cà là vốn liếng của gia đình. Nhà có chum tương, vại cà là không lo đói bữa.
Rau trong ca dao: từ bếp đến tình
Rau không chỉ có mặt trong tục ngữ dinh dưỡng mà còn là chất liệu cho ca dao tình cảm.
Râu tôm nấu với ruột bầu
Râu tôm nấu với ruột bầu,
Chồng chan vợ húp gật đầu khen ngon.
Món canh nghèo nhất có thể có: râu tôm (phần bỏ đi của con tôm) nấu với ruột quả bầu (phần xốp bên trong). Vậy mà vợ chồng ăn với nhau thì "gật đầu khen ngon". Câu ca dao nói về hạnh phúc giản dị, nơi tình nghĩa làm món ăn ngon.
Rau răm, cây cải
Gió đưa cây cải về trời,
Rau răm ở lại chịu lời đắng cay.
Câu này thường được giải thích dựa trên đặc tính của rau: cây cải già trổ ngồng cao, hạt nhẹ theo gió bay đi; rau răm thì có vị cay nồng. Người ở lại "chịu lời đắng cay" như vị rau răm. Nhiều người hiểu đây là lời người con gái bị bỏ lại; cũng có người đọc rộng hơn, như nỗi buồn của người ở lại nói chung.
Lá sung
Đói lòng ăn nắm lá sung,
Chồng một thì lấy, chồng chung thì đừng.
Lá sung là thứ lá ăn kèm, người nghèo đói có khi ăn lá sung cho qua bữa. Câu ca dao dùng hình ảnh ấy để nói một lựa chọn: thà nghèo đói còn hơn làm lẽ. Câu cho thấy rau lá còn là thước đo của cảnh nghèo.
Những câu khác về rau
| Câu | Nghĩa |
|---|---|
| Đói ăn rau, đau uống thuốc | Lúc đói thì rau là cái ăn, lúc đau thì có thuốc chữa |
| Rau nào sâu nấy | Mỗi loại rau có loại sâu riêng; nghĩa bóng: con nhà nào tính nết giống nhà ấy |
| Rau muống tháng chín nhịn cho chồng | Rau muống cuối mùa ngon, vợ nhường cho chồng (có bản "để dành cho chồng") |
| Bầu ơi thương lấy bí cùng | Mượn hai loại quả cùng giàn để nói chuyện đùm bọc nhau |
Câu "Rau nào sâu nấy" là ví dụ cho thấy chuyện vườn rau được dùng để nói chuyện người. Câu "Bầu ơi thương lấy bí cùng, Tuy rằng khác giống nhưng chung một giàn" thuộc đề tài đoàn kết, có bài riêng ở mục tục ngữ ứng xử.
Dinh dưỡng học nói gì về câu tục ngữ
Câu "Cơm không rau như đau không thuốc" được dinh dưỡng học ngày nay ủng hộ về tinh thần. Rau xanh cung cấp:
- Chất xơ: giúp tiêu hoá đều, tạo cảm giác no, góp phần kiểm soát đường huyết và mỡ máu.
- Vitamin và khoáng chất: như vitamin C, folate, kali… mà cơm trắng có rất ít.
- Ít năng lượng: ăn nhiều rau giúp no mà không thừa năng lượng.
Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị người lớn ăn ít nhất 400 gam rau và trái cây mỗi ngày. Bữa cơm truyền thống có rau ở mọi bữa là một nền tảng tốt để đạt mức này.
Có hai điều nên bổ sung cho câu tục ngữ:
- Rau không phải thuốc. Câu so rau với thuốc là cách nói ví von; rau không chữa được bệnh. Người có bệnh cần đi khám, theo chỉ định của thầy thuốc, không tự thay thuốc bằng rau.
- Rau sống cần rửa sạch. Ẩm thực Việt dùng nhiều rau sống. Rau không sạch có thể mang trứng giun sán, vi khuẩn. Câu "Bệnh tòng khẩu nhập" nhắc điều đó: rửa kỹ dưới vòi nước chảy, chọn nguồn rau rõ ràng.
Góc nhìn hôm nay
Bữa ăn hiện đại ở thành phố có xu hướng nhiều thịt, nhiều đồ chiên, ít rau hơn bữa cơm quê xưa. Câu "Cơm không rau như đau không thuốc" vì thế lại thành lời nhắc đúng lúc. Cách dễ nhất để giữ tinh thần của nó là giữ thói quen mâm cơm có một đĩa rau và một bát canh rau, như ông bà vẫn làm.
Với trẻ nhỏ, rau là món khó ăn nhất. Đọc cho trẻ những câu ca dao vui như "Râu tôm nấu với ruột bầu" khi nấu canh có thể là một cách khiến món rau dễ gần hơn. Muốn tìm hiểu thêm, nên đọc các sách về văn hoá ẩm thực Việt, và phần ca dao về sinh hoạt gia đình trong bộ Tục ngữ, ca dao, dân ca Việt Nam của Vũ Ngọc Phan.
Câu hỏi thường gặp
Cơm không rau như đau không thuốc nghĩa là gì?
Câu nói bữa cơm mà thiếu rau thì khó chịu, thiếu thốn như người ốm không có thuốc. Đây là cách ví von cho thấy rau là thành phần không thể thiếu trong bữa cơm của người Việt.
Ăn cơm không rau như nhà giàu chết không kèn trống nghĩa là gì?
Đây là một dị bản của câu "Cơm không rau như đau không thuốc". Thay vì so với người ốm thiếu thuốc, câu so với đám tang nhà giàu mà thiếu kèn trống: thiếu rau thì bữa ăn mất vẻ đầy đủ.
Anh đi anh nhớ quê nhà câu tiếp theo là gì?
Câu tiếp theo là "Nhớ canh rau muống, nhớ cà dầm tương. Nhớ ai dãi nắng dầm sương, Nhớ ai tát nước bên đường hôm nao". Bài ca dao nói nỗi nhớ quê qua những món ăn giản dị nhất.
Câu tục ngữ cơm không rau có đúng về khoa học không?
Đúng về tinh thần. Rau cung cấp chất xơ, vitamin, khoáng chất mà cơm và thịt cá không thay được. Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị người lớn ăn ít nhất 400 gam rau và trái cây mỗi ngày. Tuy vậy rau không phải thuốc chữa bệnh.
Râu tôm nấu với ruột bầu nghĩa là gì?
Câu đầy đủ là "Râu tôm nấu với ruột bầu, Chồng chan vợ húp gật đầu khen ngon". Món canh từ những phần rẻ nhất vẫn ngon vì vợ chồng thương nhau. Câu ca ngợi hạnh phúc giản dị.
