Tục ngữ chọn vợ kén chồng: lấy vợ xem tông, lấy chồng xem giống

"Lấy vợ xem tông, lấy chồng xem giống" là câu tục ngữ chọn vợ kén chồng nổi tiếng nhất: trước khi cưới, xem gia đình, dòng dõi của người kia. Bên cạnh đó, dân gian đặt nết na lên trên nhan sắc ("Cái nết đánh chết cái đẹp"), khuyên tìm người ở nơi đông người để có mà chọn ("Trai khôn tìm vợ chợ đông"), và cũng chê người kén quá ("kén cá chọn canh"). Nhiều câu phản ánh cách nhìn trọng nam và trọng dòng dõi của xã hội cũ, cần đọc trong bối cảnh ấy.

"Lấy vợ xem tông, lấy chồng xem giống"

"Tông" là dòng họ, tổ tông; "giống" là nòi giống, gốc gác. Câu khuyên: lấy vợ thì xem nhà gái là dòng họ thế nào; lấy chồng thì xem nhà trai là người ra sao. Lý do rất thực tế của người xưa: hôn nhân không phải chuyện hai người mà là chuyện hai nhà, hai họ. Con cái sinh ra mang nếp nhà, mang cả tính nết di truyền — điều mà tục ngữ "Cha nào con nấy", "Con nhà tông không giống lông cũng giống cánh" đã nói.

Câu này gần với quan niệm gốc Hán "môn đăng hộ đối" — nhà cửa tương xứng, gia thế ngang nhau. Nhưng có một khác biệt đáng để ý: "xem tông", "xem giống" chủ yếu là xem nết nhà, xem gia giáo, không hẳn là xem giàu nghèo. Ở mặt tiêu cực, câu này từng là lý do để cha mẹ ngăn cản những mối tình "không môn đăng hộ đối" — chính là cảnh "Bởi chưng thầy mẹ nói ngang / Để cho đũa ngọc mâm vàng xa nhau" trong ca dao lỡ duyên.

Nết hơn đẹp

Tục ngữ "Cái nết đánh chết cái đẹp" là câu được nhắc nhiều nhất khi bàn chuyện chọn vợ chọn chồng. Nhan sắc rồi sẽ phai; tính nết thì theo người suốt đời và quyết định gia đình có êm ấm hay không. Câu dùng chữ "đánh chết" rất mạnh — nết không chỉ hơn đẹp mà còn thắng hẳn.

Câu "Lấy vợ hiền hoà, làm nhà hướng nam" xếp hai việc lớn của đời người đàn ông nông thôn cạnh nhau: lấy vợ thì chọn người hiền, làm nhà thì quay hướng nam (để mát mùa hè, ấm mùa đông, tránh gió bấc). Cả hai đều là lựa chọn một lần dùng cả đời, sai thì khổ lâu.

Có một câu đọc phải cẩn thận vì nói ngược:

Đàn ông nông nổi giếng khơi

Đàn bà sâu sắc như cơi đựng trầu.

Giếng khơi là giếng sâu; cơi đựng trầu là cái khay nông. Câu nói "đàn ông nông nổi" mà ví với giếng sâu, "đàn bà sâu sắc" mà ví với cơi nông — tức là đảo ngược: thật ra đàn ông sâu, đàn bà nông. Đây là lối nói mỉa, phản ánh cách nhìn trọng nam của xã hội cũ. Ngày nay câu này chỉ nên đọc như một ví dụ về lối chơi chữ nói ngược, không phải nhận định về giới.

Tìm ở đâu: "Trai khôn tìm vợ chợ đông"

Trai khôn tìm vợ chợ đông

Gái khôn tìm chồng giữa chốn ba quân.

Chợ đông là nơi nhiều phụ nữ (phụ nữ xưa buôn bán ở chợ), "chốn ba quân" là nơi đông đàn ông. Ý câu: muốn chọn được người tốt thì phải đến chỗ nhiều người để có mà so sánh, đừng ngồi nhà chờ. Câu này còn có cách hiểu sâu hơn: xem người ta cư xử nơi đông người — mua bán ở chợ, làm việc giữa đám đông — mới biết tính nết thật.

Chim khôn đậu nóc nhà quan

Trai khôn tìm vợ, gái ngoan tìm chồng.

Câu đầu là lối "hứng": chim khôn biết chọn chỗ đậu cao ráo, chắc chắn. Câu sau áp vào người: trai khôn, gái ngoan đều phải biết chọn. Ca dao không bảo ngồi chờ duyên đến; nó khuyên chủ động chọn — một điều đáng chú ý trong xã hội mà hôn nhân phần lớn do cha mẹ định đoạt.

Tuổi lấy vợ, lấy chồng

Trai ba mươi tuổi đang xoan

Gái ba mươi tuổi đã toan về già.

"Đang xoan" là đang trẻ, đang độ đẹp (như cây xoan đang lớn). Đàn ông ba mươi còn trẻ, đàn bà ba mươi đã bị coi là già. Câu ghi lại một chuẩn mực rất bất công của xã hội xưa với phụ nữ, khi con gái thường lấy chồng từ tuổi mười lăm, mười bảy.

Câu "Gái thương chồng đương đông buổi chợ, trai thương vợ nắng quái chiều hôm" có nhiều cách hiểu. Cách thường gặp: người con gái gắn bó với chồng ngay khi đang tuổi xuân thì (như chợ đang đông), còn người đàn ông thì đến lúc về chiều (khi đã có tuổi) mới thấy thương vợ. Câu này vì thế hay được dùng với ý nhắc người chồng: đừng đợi đến khi muộn mới biết quý vợ.

Kén quá thì lỡ

Thành ngữ "kén cá chọn canh" chỉ người kén chọn quá kỹ, chê cái này chê cái kia. Ca dao có câu răn:

Còn duyên kén cá chọn canh

Hết duyên củ ráy dưa hành cũng trôi.

Lúc còn trẻ đẹp thì chê cá chê canh; hết thời rồi thì củ ráy (củ ngứa, khó ăn) với dưa hành cũng phải nuốt. Câu này có nhiều bản, vế sau mỗi nơi nói một khác. Nó cùng mạch với câu "Còn duyên kẻ đón người đưa / Hết duyên đi sớm về trưa mặc lòng" trong ca dao lỡ duyên. Lời răn nhắm vào cả trai lẫn gái, nhưng trong thực tế xã hội cũ, người bị trách nhiều hơn vẫn là phụ nữ.

Lời người con gái kén chồng

Lấy chồng cho đáng tấm chồng

Bõ công trang điểm má hồng răng đen.

Đây là lời của chính người con gái, và giọng rất tự tin: đã trang điểm má hồng, nhuộm răng đen cho đẹp thì lấy chồng phải lấy người xứng đáng. "Bõ công" là đáng công. Người con gái trong câu này không thụ động chờ cha mẹ chọn; cô có chuẩn của mình.

Tục ngữ "Vợ dại không hại bằng đũa vênh" đưa ra một tiêu chuẩn khác: vợ có vụng dại cũng không hại bằng vợ chồng không hợp nhau — như đôi đũa vênh, gắp gì cũng rơi. Tức là chọn người hợp với mình quan trọng hơn chọn người giỏi nhất. Câu nói về vợ nhưng ý dùng được cho cả hai phía.

Bảng: tiêu chí chọn vợ kén chồng trong tục ngữ

Góc nhìn hôm nay

Những câu chọn vợ kén chồng đã đổi vai: ngày xưa là lời cha mẹ chọn cho con, nay là lời người trẻ tự chọn cho mình. Phần bền nhất vẫn là "nết hơn đẹp" và "hợp nhau hơn giỏi". Phần cần bỏ là chuẩn tuổi bất công với phụ nữ và lối coi trọng dòng dõi đến mức ngăn cản tình yêu.

Người muốn đọc thêm có thể tìm phần tục ngữ về hôn nhân trong Kho tàng tục ngữ người Việt và trong tuyển tập của Vũ Ngọc Phan. Chuyện sau khi đã chọn — dạm ngõ, ăn hỏi, thách cưới — được bàn ở danh mục "Ca dao tình yêu", bài về cưới hỏi.