Quan, tiền, đồng, chinh: tiền xưa trong ca dao và cách quy đổi

Quan, tiền, đồng, chinh là những đơn vị và tên gọi tiền xưa hay gặp trong ca dao, tục ngữ. "Đồng" là một đồng tiền đúc có lỗ vuông ở giữa; "tiền" là một chuỗi nhiều đồng; "quan" là mười tiền; còn "chinh" là đồng tiền nhỏ, giá trị thấp, thường chỉ còn trong cụm "đồng chinh". Tỉ lệ quy đổi thay đổi theo từng thời kỳ, nên đọc con số trong ca dao nên hiểu theo nghĩa nhiều hay ít, đắt hay rẻ, chứ không nên quy ra tiền hôm nay.

Đồng tiền lỗ vuông và cách xâu tiền

Tiền thời phong kiến Việt Nam phần lớn là tiền đúc bằng đồng hoặc kẽm, hình tròn, giữa có lỗ vuông, mặt trước đúc chữ Hán ghi niên hiệu. Đồng tiền Thái Bình hưng bảo thời Đinh Tiên Hoàng, thế kỷ 10, thường được xem là đồng tiền đầu tiên do nhà nước Đại Việt đúc. Về sau triều nào cũng đúc tiền mang niên hiệu của mình.

Cái lỗ vuông có công dụng rất thực tế: người ta xâu tiền thành chuỗi bằng dây. Một chuỗi đủ số đồng quy định gọi là một tiền, mười tiền gộp lại là một quan. Người đi chợ, đi buôn mang tiền theo cả xâu, nặng trĩu, nên mới có hình ảnh đeo tiền bên lưng, quàng tiền qua vai.

Từ chuyện xâu tiền mà có chữ xâu trong tiếng Việt, như "một xâu tiền". Lỗ vuông, hình tròn của đồng tiền cũng thường được giải thích theo quan niệm "trời tròn đất vuông" của phương Đông, nhưng đó là cách lý giải về sau, không phải lý do duy nhất khi đúc.

Quan, tiền, đồng: quy đổi theo thời

Đây là chỗ dễ sai nhất khi đọc ca dao. Tỉ lệ giữa quan, tiền và đồng không cố định qua các triều đại. Cách tính được nhắc nhiều nhất là cách tính thời Nguyễn, thế kỷ 19:

Ngoài ra còn có sự khác nhau giữa tiền đồng và tiền kẽm: hai loại tiền cùng lưu hành nhưng giá trị không ngang nhau. Vàng, bạc thì tính theo lạng, theo nén, dùng cho những khoản lớn.

Vì vậy, khi gặp "ba trăm quan", "mười quan" trong ca dao, cách đọc an toàn là hiểu đó là một khoản lớn hay nhỏ so với đời sống người làng, chứ đừng quy đổi ra tiền hôm nay. Ca dao không phải sổ sách; con số trong ca dao thường mang tính ước lệ.

Thời Pháp thuộc, tiền Đông Dương đưa thêm những tên gọi mới: đồng bạc, hào (một phần mười đồng bạc), xu (một phần trăm đồng bạc). Chữ "xu" bắt nguồn từ đồng sou của Pháp. Người Nam Bộ gọi hào là cắc. Những từ này đến nay vẫn còn trong thành ngữ "không một xu dính túi".

Chinh: đồng tiền nhỏ nhất

Chinh là đồng tiền nhỏ, giá trị rất thấp. Ngày nay chữ này gần như chỉ còn trong cụm "đồng chinh", để nói số tiền nhỏ nhặt: "tính từng đồng chinh", "chẳng còn một đồng một chinh". Đây là ví dụ điển hình của một từ cổ chỉ sống sót nhờ nằm trong một cụm cố định.

Từ điển tiếng Việt ghi chinh là đồng tiền đúc thời trước, giá trị nhỏ. Chi tiết chinh bằng kim loại gì, quy đổi thế nào thì các nguồn không hoàn toàn thống nhất, nên khi giải nghĩa chỉ cần nói "đồng tiền nhỏ, ít giá trị" là đủ.

Giá cả trong ca dao: ba đồng một mớ trầu

Bài ca dao nổi tiếng nhất có nhắc tiền là bài về mớ trầu:

Ba đồng một mớ trầu cay,
Sao anh chẳng hỏi những ngày còn không?
Bây giờ em đã có chồng,
Như chim vào lồng, như cá cắn câu.
Cá cắn câu biết đâu mà gỡ,
Chim vào lồng biết thuở nào ra.

"Ba đồng" là số tiền rất nhỏ. Một mớ trầu chỉ ba đồng, tức rẻ, dễ có. Người con gái trách: ngày em còn chưa chồng, chuyện hỏi han dễ như mua mớ trầu ba đồng, sao anh không hỏi? "Những ngày còn không" là những ngày còn chưa có chồng. Bây giờ em đã như chim trong lồng, cá mắc câu, không gỡ ra được nữa.

Con số "ba đồng" ở đây không cho biết giá trầu thật thời ấy, mà cho biết mối tình kia từng dễ dàng biết bao. Đó là cách ca dao dùng tiền: để nói tình cảm, không phải để ghi giá cả.

Tục ngữ về tiền: những câu còn dùng hằng ngày

Nhiều câu tục ngữ có chữ tiền, đồng, bạc vẫn sống trong lời nói:

• Một tiền gà, ba tiền thóc. Nuôi con gà tốn thóc gấp ba lần giá con gà. Câu chê việc làm lỗ, chi nhiều hơn thu.
• Mười quan tiền công không bằng một đồng tiền thưởng. Tiền công là cái phải trả; tiền thưởng là tấm lòng, nên nhỏ mà quý.
• Đồng tiền liền khúc ruột. Tiền gắn với người như ruột gan, mất tiền là đau.
• Tiền trao cháo múc. Trả tiền xong mới được hàng, sòng phẳng, không cho nợ.
• Đồng tiền đi trước là đồng tiền khôn. Trả tiền trước, đặt tiền sớm thì được việc, được giá tốt.
• Nén bạc đâm toạc tờ giấy. Tiền bạc có thể làm sai lệch cả giấy tờ, lý lẽ. Câu chê thói hối lộ, đút lót.
• Mất tiền mua mâm thì đâm cho thủng. Đã bỏ tiền ra mua thì dùng cho đáng, dùng hết công dụng.
• Tiền nào của nấy. Giá cao thì hàng tốt, giá rẻ thì hàng kém.

Lưu ý chữ quan trong tiếng Việt có hai nghĩa hoàn toàn khác: quan tiền và quan lại. Câu "Một người làm quan, cả họ được nhờ" nói về quan lại, không phải tiền. Khi đọc ca dao, cần nhìn chữ đi kèm để biết đang nói nghĩa nào.

Đọc con số trong ca dao thế nào

Có mấy nguyên tắc giúp tránh hiểu sai:

1. Con số thường là ước lệ. "Ba", "chín", "mười", "trăm" trong ca dao hay mang nghĩa ít, nhiều, rất nhiều.
2. Đừng quy đổi ra tiền hôm nay. Giá trị thay đổi theo triều đại, theo vùng, theo loại tiền đồng hay kẽm.
3. Xem tiền dùng để so sánh với cái gì. Ba đồng một mớ trầu là rẻ; một tiền gà ba tiền thóc là lỗ. Cái quan trọng là quan hệ, không phải con số.
4. Tra chú giải khi có. Một số tuyển tập có chú giải về đơn vị tiền tệ theo thời; đó là nguồn đáng tin hơn các bảng quy đổi trên mạng.

Góc nhìn hôm nay

Tiền xưa không còn lưu hành, nhưng từ ngữ về tiền xưa vẫn sống trong lời nói hằng ngày: "đồng chinh", "xu", "cắc", "nén bạc", "tiền trao cháo múc". Hiểu nguồn gốc của chúng là hiểu một phần lịch sử kinh tế của người Việt.

Muốn thấy tận mắt tiền cổ, có thể ghé Bảo tàng Lịch sử quốc gia ở Hà Nội, nơi có sưu tập tiền đúc qua các triều đại, hoặc tìm các sách về tiền cổ Việt Nam. Cầm một đồng tiền lỗ vuông trên tay, người đọc sẽ hiểu ngay vì sao người xưa nói "xâu tiền", và vì sao một quan tiền là cả một gánh nặng.