Câu mở đầu quen thuộc của ca dao: Ai về, Chiều chiều, Trèo lên

"Ai về…", "Chiều chiều…", "Trèo lên…" là những công thức mở đầu quen thuộc nhất của ca dao: chỉ cần nghe hai chữ đầu, người nghe đã đoán được giọng của cả bài. "Ai về" thường mở lời nhắn gửi, giới thiệu quê hương; "Chiều chiều" mở ra nỗi nhớ, nỗi buồn lúc ngày tàn; "Trèo lên" là hành động vươn tới, nhìn xa, từ đó bật ra tâm trạng. Những công thức này giúp người hát ứng tác nhanh và giúp người nghe nhớ lâu, là một nét thi pháp đặc trưng của văn học truyền miệng.

Công thức mở đầu là gì, để làm gì

Trong văn học truyền miệng, người hát không có giấy bút. Họ cần những "khuôn" có sẵn để vào bài nhanh, nhất là khi hát đối đáp, phải đáp lại ngay. Các nhà nghiên cứu, trong đó có Nguyễn Xuân Kính với Thi pháp ca dao, gọi đây là các công thức: những cụm từ lặp lại ở đầu nhiều bài, mang sẵn một sắc thái cảm xúc.

Công thức có ba lợi ích:

• Cho người hát: có điểm tựa để ứng tác, chỉ cần nghĩ phần sau.
• Cho người nghe: biết ngay bài hát sẽ nói về điều gì, nhập vào cảm xúc nhanh hơn.
• Cho trí nhớ cộng đồng: các bài cùng công thức tạo thành chùm, nhớ một câu kéo theo nhớ nhiều câu.

"Ai về…": lời nhắn gửi và niềm tự hào quê hương

"Ai" ở đây là một người không xác định, có thể là bất kỳ ai đi ngang. Công thức "Ai về…" thường giới thiệu một vùng đất, mời người đến, hoặc nhắn gửi một điều.

Ai về Bình Định mà coi,
Con gái Bình Định bỏ roi đi quyền.

Lời mời mang niềm tự hào: đất Bình Định nổi tiếng võ nghệ đến cả con gái cũng giỏi võ. Có bản chép "cầm roi đi quyền".

Ai về đến huyện Đông Anh,
Ghé xem phong cảnh Loa Thành Thục Vương.

Câu ca dao dẫn người nghe đến thành Cổ Loa, gắn với truyền thuyết An Dương Vương (Thục Phán). "Huyện Đông Anh" là tên gọi lịch sử trong câu ca dao; khu di tích Cổ Loa nay thuộc Hà Nội.

Ai lên xứ Lạng cùng anh,
Bõ công bác mẹ sinh thành ra em.

Biến thể "Ai lên" thay cho "Ai về" khi nơi được nhắc ở vùng núi. Câu này là lời rủ rê: lên xứ Lạng ngắm cảnh cho bõ công cha mẹ sinh ra mình.

"Ai ơi…": lời gọi chung

Gần với "Ai về" là "Ai ơi", lời gọi tất cả mọi người, thường mở ra một lời khuyên:

Ai ơi bưng bát cơm đầy,
Dẻo thơm một hạt, đắng cay muôn phần.

Ai ơi chớ bỏ ruộng hoang,
Bao nhiêu tấc đất tấc vàng bấy nhiêu.

"Ai ơi" biến câu ca dao thành lời nói với cả cộng đồng, nên rất hợp với lời răn, lời khuyên.

"Chiều chiều…": giờ của nỗi nhớ

Buổi chiều trong ca dao là lúc xong việc, lúc ngày tàn, lúc người ta dừng lại và nhớ. Chữ "chiều" lặp hai lần cho thấy đó không phải một buổi chiều, mà là chiều nào cũng vậy: nỗi nhớ đã thành thường trực.

Chiều chiều ra đứng ngõ sau,
Trông về quê mẹ ruột đau chín chiều.

Đây là lời người con gái lấy chồng xa. "Ngõ sau" là chỗ kín đáo, nơi người con dâu có thể đứng một mình mà không ai thấy; ngõ trước là nơi của khách khứa, của gia đình chồng. "Chín chiều" là chín khúc ruột, nỗi đau quặn thắt. Có bản chép "Ngó về quê mẹ".

Chiều chiều chim vịt kêu chiều,
Bâng khuâng nhớ bạn chín chiều ruột đau.

Câu ca dao Nam Bộ. Tiếng chim vịt kêu lúc chiều là âm thanh quen của miền sông nước, gợi nỗi nhớ "bạn", tức người thương. Chữ "chiều" xuất hiện ba lần trong hai câu, như tiếng chim kêu lặp lại.

Chiều chiều én liệng Truông Mây,
Cảm thương chú Lía bị vây trong thành.

"Chiều chiều" ở đây mở ra một nỗi thương nhân vật hảo hán vùng Bình Định xưa. Lía là nhân vật nửa thực nửa truyền thuyết, câu ca dao thuộc vòng chuyện kể về ông.

Chiều chiều quạ nói với diều,
Cù lao Ông Chưởng có nhiều gà con.

Câu ca dao miền Tây này mượn chuyện quạ và diều hâu rủ nhau đi bắt gà con. Cù lao Ông Chưởng ở An Giang, tên gắn với Chưởng cơ Nguyễn Hữu Cảnh. Câu được hiểu theo nhiều cách: có người đọc là lời tả cảnh trù phú, có người đọc là lời cảnh giác. Ở đây "Chiều chiều" không mở ra nỗi nhớ mà mở ra một cảnh sinh hoạt, cho thấy công thức có thể mang nhiều sắc thái.

"Trèo lên…": vươn tới và nhìn xa

Trèo lên cây, lên núi là hành động có thật trong đời sống, nhưng trong ca dao nó còn là hành động của tâm hồn: vươn tới điều mình muốn, đứng cao để nhìn xa. Từ hành động ấy, người hát bật ra cảm xúc. Đây thường là lối hứng.

Trèo lên cây khế nửa ngày,
Ai làm chua xót lòng này khế ơi.
Mặt trăng sánh với mặt trời,
Sao Hôm sánh với sao Mai chằng chằng.
Mình ơi có nhớ ta chăng,
Ta như sao Vượt chờ trăng giữa trời.

"Trèo lên cây khế nửa ngày" là trèo mãi không hái được, như tình yêu mãi không thành. Vị chua của khế thành nỗi "chua xót". Phần sau chuyển sang trời sao: mặt trăng có mặt trời sánh đôi, sao Hôm có sao Mai, còn "ta" như sao Vượt (tên dân gian của một ngôi sao sáng; các sách giải thích không hoàn toàn giống nhau) lẻ loi chờ trăng giữa trời.

Trèo lên cây bưởi hái hoa,
Bước xuống vườn cà hái nụ tầm xuân.
Nụ tầm xuân nở ra xanh biếc,
Em có chồng anh tiếc lắm thay.

Trèo lên rồi bước xuống, hái hoa rồi hái nụ: chàng trai đi tìm mà không đến kịp. Nụ tầm xuân đã nở, người con gái đã có chồng. Đây cũng là bài có lục bát biến thể (vần "hoa – cà" ở chữ thứ tư) và xen hai câu bảy chữ.

Những công thức khác đáng biết

Công thức không làm câu ca dao nhàm

Có người nghĩ lặp công thức là nghèo. Thực ra, chính vì công thức quen nên chỗ khác mới nổi bật. Ai cũng biết "Chiều chiều" là sắp nhớ, nên cái làm người nghe xúc động là nhớ cái gì, nhớ thế nào: "ruột đau chín chiều", "chim vịt kêu chiều". Công thức như cái khung tranh: khung giống nhau, tranh mỗi bức mỗi khác.

Công thức cũng giải thích vì sao ca dao có nhiều dị bản: cùng một khung "Ai về…", mỗi vùng lắp tên đất của mình vào.

Góc nhìn hôm nay

• Tập nhận diện: mở một tuyển tập ca dao xếp theo chữ cái như Kho tàng ca dao người Việt, lật đến vần "A" hay "C" sẽ thấy hàng loạt bài "Ai về", "Chiều chiều" đứng cạnh nhau.
• So sánh trong cùng công thức: chọn năm bài "Chiều chiều", ghi lại mỗi bài nhớ cái gì, ở đâu. Sẽ thấy cả bản đồ cảm xúc của nhiều vùng.
• Đến tận nơi: Cổ Loa (Hà Nội), Truông Mây (vùng Bình Định xưa), cù lao Ông Chưởng (An Giang): đứng ở nơi câu ca dao nhắc tới, câu chữ sẽ có thêm hình.
• Đọc thêm: Thi pháp ca dao của Nguyễn Xuân Kính có phần riêng về công thức trong ca dao.