Ca dao miền Tây Nam Bộ: sông nước, ghe xuồng và mùa nước nổi

Ca dao miền Tây Nam Bộ là lời của vùng sông nước đồng bằng sông Cửu Long, nơi đi lại bằng ghe xuồng, sống theo con nước lớn ròng. Những câu tiêu biểu nhất là "Bìm bịp kêu nước lớn anh ơi", "Gió đưa gió đẩy, về rẫy ăn còng", "Ví dầu cầu ván đóng đinh" và "Đèn nào cao bằng đèn Châu Đốc". Ca dao miền Tây nói thẳng, mộc, nhiều tiếng địa phương, và gần như câu nào cũng có nước.

Vùng đất sống theo con nước

Miền Tây là vùng đất được khai phá muộn nhất của người Việt, chủ yếu từ thế kỷ 18 trở đi. Lưu dân từ miền Trung, rồi từ Gia Định, Đồng Nai đi tiếp xuống, mang theo câu ca quê cũ và tạo ra câu ca mới theo cảnh mới. Câu "Đồng Nai gạo trắng nước trong" của vùng Biên Hoà xuống tới đây thành "Cần Thơ gạo trắng nước trong / Ai đi đến đó lòng không muốn về".

Ở miền Tây, mọi việc xoay quanh con nước. Nước "lớn" là nước triều lên, nước "ròng" là nước triều xuống. Đi ghe phải chờ nước, đặt lờ đặt lọp phải theo nước, trồng lúa phải theo mùa nước nổi. Ca dao vì thế có nhiều từ chỉ nước mà người vùng khác ít dùng.

Bìm bịp kêu nước lớn

Bìm bịp kêu nước lớn anh ơi
Buôn bán không lời, chèo chống mỏi mê

Bìm bịp là loài chim sống trong bụi rậm ven sông, tiếng kêu trầm, đều. Kinh nghiệm dân gian miền Tây cho rằng bìm bịp kêu là lúc nước lớn. Đây là kinh nghiệm quan sát của người sống ven sông, nên được hiểu là kinh nghiệm dân gian, không phải một quy luật tự nhiên đã được kiểm chứng.

Câu ca là lời người vợ khuyên chồng. Nước lớn rồi, đi buôn mà không có lời, chèo chống chỉ thêm mỏi. Câu này thường được hiểu là lời gọi chồng về, đừng mải miết theo nghề buôn ghe xa nhà. Có người đọc rộng ra: làm lụng vất vả mà không khá, thì nên nghĩ lại cách làm ăn.

• Nước lớn: nước triều dâng.
• Chèo chống: chèo là dùng mái chèo, chống là dùng sào cắm xuống đáy để đẩy ghe. Từ vựng sông nước như ghe, sào được giải thích kỹ trong danh mục Từ cổ trong ca dao.

Gió đưa gió đẩy: bản đồ ăn uống của đất mới

Gió đưa gió đẩy, về rẫy ăn còng
Về sông ăn cá, về đồng ăn cua

Câu ca kể ba nơi, ba món: lên rẫy thì bắt còng, ra sông thì có cá, xuống đồng thì có cua. Đây là lời của một vùng đất trù phú mà chưa nhiều người ở, đi đâu cũng có cái ăn từ thiên nhiên.

"Gió đưa gió đẩy" là cụm mở đầu quen của ca dao Nam Bộ, cũng là câu mở của nhiều lời ru. Gió ở đây không mang ý nghĩa thời tiết, mà là cái đà của câu ca, như con thuyền được gió đẩy đi. Đọc kỹ, câu này cho thấy lối sống "đi đâu ăn đó" của người khai hoang: không trữ nhiều, vì thiên nhiên cho sẵn.

Ví dầu cầu ván, cầu tre

Ví dầu cầu ván đóng đinh
Cầu tre lắt lẻo gập ghềnh khó đi

"Ví dầu" nghĩa là ví dù, giả như. Đây là cụm mở đầu rất đặc trưng của ca dao và lời ru Nam Bộ, đến mức người ta gọi cả một lối ru là "ru ví dầu". Câu ca đặt hai loại cầu cạnh nhau: cầu ván đóng đinh chắc chắn, cầu tre lắt lẻo khó đi.

Ở miền Tây xưa, kênh rạch chằng chịt, nhà nào cũng phải qua cầu. Cầu khỉ, cầu tre một cây tre bắc qua rạch là cảnh quen. Câu ca từ một hình ảnh đời thường mà gợi đến những bước đi khó trong đời. Lời ru miền Nam được bàn kỹ trong bài hát ru ba miền thuộc danh mục Ca dao gia đình.

Đèn Châu Đốc, gió Gò Công

Đèn nào cao bằng đèn Châu Đốc
Gió nào độc bằng gió Gò Công

Câu này đặt hai địa danh ở hai đầu miền Tây. Châu Đốc ở phía thượng nguồn sông Hậu, giáp biên giới, có núi Sam; Gò Công ở phía biển, gió từ biển thổi vào mạnh. Châu Đốc nay thuộc tỉnh An Giang, Gò Công nay thuộc tỉnh Đồng Tháp.

Vì sao đèn Châu Đốc "cao" thì có nhiều cách giải thích, như đèn trên núi hay đèn ở vùng cao hơn đồng bằng; chưa có cách nào được thừa nhận rộng rãi. Còn "gió Gò Công độc" thường được hiểu là gió biển mạnh, mang hơi mặn. Câu ca thường được tiếp bằng lời giao duyên, khi đó hai hình ảnh đầu chỉ là cái cớ để mở lời, đúng lối "hứng" của ca dao.

Má ơi đừng gả con xa

Má ơi đừng gả con xa
Chim kêu vượn hú biết nhà má đâu

Đây là câu ca dao miền Tây về nỗi sợ lấy chồng xa. Ở vùng sông nước, nhà cách nhau bằng sông rạch, rừng tràm; đi ghe nửa ngày chưa tới. Con gái gả đi xa, chiều nghe chim kêu vượn hú, không biết nhà mẹ ở phía nào.

Chữ "má" là cách gọi mẹ phổ biến ở Nam Bộ. Chủ đề lấy chồng xa có bài riêng trong danh mục Ca dao gia đình; ở đây đáng chú ý là chi tiết "chim kêu vượn hú": nó vẽ ra cảnh hoang vu thật của miền Tây thời khai phá.

Muỗi kêu như sáo thổi

Muỗi kêu như sáo thổi
Đỉa lội tựa bánh canh

Câu nói này hay được dẫn khi kể về vùng rừng U Minh, Cà Mau xưa. Hai hình ảnh phóng đại đến buồn cười: muỗi nhiều đến mức tiếng kêu như tiếng sáo, đỉa nhiều như sợi bánh canh trong nồi. Phóng đại là cách người dân vùng khó đối mặt với cái khó bằng tiếng cười. Câu này đặt cạnh câu "Tới đây xứ sở lạ lùng / Con chim kêu cũng sợ, con cá vùng cũng kinh" của vùng Gia Định cho thấy cùng một tâm trạng người mở đất.

Sáu câu, sáu hình ảnh

Còn bông điên điển thì sao

Điên điển là loài cây mọc hoang ven kênh rạch, mùa nước nổi nở hoa vàng, người miền Tây hái về nấu canh chua, xào, làm gỏi. Bông điên điển là một biểu tượng của mùa nước nổi.

Tuy vậy, cần nói thẳng: trong các tuyển tập ca dao lớn, khó tìm được câu ca dao cổ nổi tiếng nào lấy điên điển làm hình ảnh chính. Hình ảnh này đi vào văn chương miền Tây chủ yếu qua văn xuôi, thơ và bài hát thế kỷ 20. Nhiều câu lục bát về điên điển lưu hành trên mạng là thơ mới làm, không nên gọi là ca dao. Đây là một ví dụ tốt về cách đọc thận trọng: món ăn, cảnh vật có thể rất "miền Tây" mà vẫn chưa có trong ca dao.

Góc nhìn hôm nay

Ca dao miền Tây đọc hay nhất khi đi trên sông. Một buổi đi xuồng trên kênh rạch vùng Cần Thơ, Vĩnh Long, nghe tiếng bìm bịp lúc nước lên, sẽ hiểu vì sao câu ca chọn hình ảnh ấy. Mùa nước nổi ở An Giang, Đồng Tháp là dịp thấy bông điên điển, cá linh, cảnh đồng ngập nước, dù những thứ này chưa hẳn có trong ca dao cổ.

Về sách, nên tìm các công trình sưu tầm ca dao, dân ca Nam Bộ và văn học dân gian đồng bằng sông Cửu Long. Đọc thành tiếng bằng giọng Nam, nhiều câu mới hiện ra vần và nhịp. Khi gặp câu "ca dao miền Tây" trên mạng mà không có trong tuyển tập nào, hãy coi đó là thơ mới, chưa phải ca dao.