Ca dao xứ Kinh Bắc: làng quan họ, chùa Dâu và làng tranh Đông Hồ

Ca dao xứ Kinh Bắc là ca dao của một vùng làng đông đúc bên sông Cầu, sông Đuống, nổi tiếng với quan họ, hội chùa và nghề thủ công. Những câu tiêu biểu nhất gắn với chùa Dâu ("Dù ai đi đâu về đâu / Hễ trông thấy tháp chùa Dâu thì về"), với làng tranh Đông Hồ ("Hỡi cô thắt lưng bao xanh") và với lịch hội tháng Tư. Đọc ca dao Kinh Bắc là đọc lịch hội, tên làng và nếp chơi của người vùng này.

Kinh Bắc là vùng nào

Kinh Bắc nghĩa đen là "phía bắc kinh đô". Thời Lê, đây là tên một trấn lớn nằm phía bắc Thăng Long. Dưới thời Minh Mạng, trấn đổi thành Bắc Ninh, rồi thành tỉnh Bắc Ninh. Về sau đất này lại chia thành Bắc Ninh và Bắc Giang; từ ngày 1/7/2025 hai tỉnh nhập lại thành tỉnh Bắc Ninh.

Khi nói "xứ Kinh Bắc" trong văn hoá dân gian, người ta nói về một vùng văn hoá chứ không về một đơn vị hành chính. Vùng ấy gồm đất Bắc Ninh, Bắc Giang cũ và cả một phần phía bắc Hà Nội ngày nay, như vùng Phù Đổng, Gia Lâm, Đông Anh. Câu ca dao nhắc đến hội Gióng ở Phù Đổng vì thế vẫn là ca dao Kinh Bắc, dù làng Phù Đổng nay thuộc Hà Nội.

Chùa Dâu: câu ca gọi người xa về

Dù ai đi đâu về đâu
Hễ trông thấy tháp chùa Dâu thì về
Dù ai buôn bán trăm nghề
Tháng tư mồng tám thì về hội Dâu

Có bản chép câu thứ tư là "Nhớ ngày mồng tám thì về hội Dâu". Nghĩa không đổi: dù làm ăn ở đâu, đến ngày hội thì về.

Vì sao lại là chùa Dâu

Chùa Dâu nằm ở vùng Luy Lâu, Thuận Thành, nơi từng là trị sở quận Giao Chỉ trong những thế kỷ đầu Công nguyên và là một trong những trung tâm Phật giáo sớm nhất ở nước ta. Chùa thờ Pháp Vân, một trong bốn vị Tứ Pháp (Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện), tượng trưng cho mây, mưa, sấm, chớp. Đây là sự hoà quyện giữa đạo Phật và tín ngưỡng nông nghiệp cầu mưa.

"Tháp chùa Dâu" trong câu ca là tháp Hoà Phong, ngọn tháp gạch nhiều tầng đứng trước chùa. Ở vùng đồng bằng phẳng, một ngọn tháp cao là mốc nhìn thấy từ xa. Người đi xa trở về, thấy tháp là biết đã gần nhà. Câu ca dùng một chi tiết địa lý rất thật để nói một tình cảm rất chung: lòng gắn với quê.

Lịch hội tháng Tư trong một câu

Mồng bảy hội Khám, mồng tám hội Dâu
Mồng chín đâu đâu cũng về hội Gióng

Câu này xếp ba ngày hội liền nhau của tháng Tư âm lịch. Hội Dâu ngày mồng tám, hội Gióng ở Phù Đổng ngày mồng chín. Câu ca có thể coi là một tờ lịch truyền miệng: nhớ câu là nhớ ngày, nhớ đường đi hội. Hội Gióng ở Phù Đổng và Sóc Sơn đã được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2010.

Làng Mái và tranh Đông Hồ

Hỡi cô thắt lưng bao xanh
Có về làng Mái với anh thì về
Làng Mái có lịch có lề
Có ao tắm mát, có nghề làm tranh

Làng Mái là tên Nôm của làng Đông Hồ bên sông Đuống, nơi làm tranh khắc gỗ in trên giấy dó quét điệp. Câu ca là lời chàng trai mời cô gái về làng mình, và cách anh "quảng cáo" quê nhà rất hay: làng có lề lối, có cảnh đẹp, có nghề. Ba thứ ấy là điều người xưa cân nhắc khi gả con về làng khác.

• Thắt lưng bao xanh: dải thắt lưng lụa màu xanh, thắt ngang eo, buông dài hai mối. Đây là món trang phục làm duyên của con gái Bắc Bộ xưa.
• Có lịch có lề: có nếp, có phép tắc, không phải nơi hỗn độn. "Lề" ở đây là lề lối.
• Có nghề làm tranh: nghề làm tranh Tết, bán vào phiên chợ tranh tháng Chạp. Tranh Đông Hồ quen thuộc với các đề tài như đám cưới chuột, đàn lợn, gà mái, đánh ghen, hứng dừa.

Câu ca dao này còn là một chứng cứ về sự nổi tiếng của nghề tranh Đông Hồ trong đời sống dân gian. Muốn hiểu vì sao tranh treo Tết từng được mua bán đông như thế, đọc thêm về phiên chợ tranh làng Hồ họp vào tháng Chạp, nay chỉ còn trong hồi ức.

Làng quan họ và lời ca văn vẻ

Quan họ Bắc Ninh được UNESCO ghi danh năm 2009. Hồ sơ di sản ghi nhận 49 làng quan họ gốc, 44 làng thuộc Bắc Ninh và 5 làng thuộc Bắc Giang (theo địa giới lúc ấy). Ở đây không bàn làn điệu, chỉ bàn lời và lề lối.

Lề lối kết bạn

Nét riêng của quan họ là tục kết bạn giữa các làng. Một bọn quan họ nam của làng này kết bạn với một bọn quan họ nữ của làng kia, gọi nhau là liền anh, liền chị. Mỗi dịp hội, hai bên sang nhau hát canh, hát hội, mời trầu, mời cơm. Lời mời, lời từ biệt đều rất nhã nhặn. Theo lệ cũ nhiều nơi kể lại, những người đã kết bạn quan họ với nhau thì giữ tình bạn mà không lấy nhau.

Lời quan họ và ca dao

Nhiều lời quan họ là ca dao lục bát hoặc lục bát biến thể, khi hát được chêm thêm tiếng đệm, tiếng láy. Bóc tiếng đệm ra, ta có câu ca dao trọn vẹn. Lời giã bạn "Người ơi người ở đừng về" là ví dụ quen nhất: câu chữ giản dị, tình cảm trân trọng, đúng tinh thần một cuộc chơi lịch sự. Những câu hát đối đáp nam nữ trong quan họ được bàn ở danh mục Ca dao tình yêu; ở đây chỉ cần nhớ rằng lời quan họ là một kho ca dao rất lớn của xứ Kinh Bắc.

Trai Cầu Vồng, gái Nội Duệ

Trai Cầu Vồng Yên Thế
Gái Nội Duệ Cầu Lim

Đây là câu nói dân gian rất quen ở vùng này, có bản chép xê dịch đôi chữ. Câu đặt hai vùng cạnh nhau: Yên Thế ở phía bắc, đất rừng núi, nổi tiếng trai tráng gan dạ; Nội Duệ, Cầu Lim ở vùng Tiên Du, đất quan họ, nổi tiếng con gái duyên dáng, hát hay. Hội Lim họp vào khoảng giữa tháng Giêng là hội quan họ đông vui nhất.

Câu này nên đọc như một lời khen đất, khen người, không phải một nhận xét về tính cách cả vùng. Kiểu câu "trai làng này, gái làng kia" có ở nhiều nơi, là cách người xưa vẽ bản đồ bằng lời.

Đọc ca dao Kinh Bắc: mấy điều cần nhớ

Một điểm hay bị nhầm: không phải câu ca nào nhắc đến "Bắc Ninh" hay "quan họ" trên mạng cũng là ca dao. Lời của nhiều ca khúc viết về quan họ trong thế kỷ 20 có giọng rất giống dân ca. Những lời ấy có tác giả, không nên gọi là ca dao. Khi không chắc, hãy tra trong các tuyển tập lớn như Kho tàng ca dao người Việt.

Góc nhìn hôm nay

Ca dao Kinh Bắc cho người đọc một lộ trình rất cụ thể. Có thể đi chùa Dâu vào dịp mồng tám tháng Tư để thấy hội thật, rồi về làng Đông Hồ xem các nghệ nhân còn giữ nghề in tranh. Vào tháng Giêng, hội Lim là dịp nghe quan họ trong không gian làng. Ở Phù Đổng, hội Gióng tháng Tư diễn lại tích Thánh Gióng bằng cả một hệ thống nghi lễ.

Muốn đọc kỹ, nên tìm các công trình nghiên cứu về quan họ và về hệ thống chùa Tứ Pháp vùng Dâu, bên cạnh tuyển tập ca dao. Khi trích câu ca, hãy ghi rõ bản chép mình dùng và lưu ý dị bản; với văn học truyền miệng, ghi nguồn là cách tôn trọng người hát trước mình.