Ca dao lấy chồng xa là tiếng lòng của người con gái về làm dâu nơi xa, nhớ cha mẹ mà không về được. Câu nổi tiếng nhất là "Chiều chiều ra đứng ngõ sau / Trông về quê mẹ ruột đau chín chiều". Ở miền Nam có câu "Má ơi đừng gả con xa / Chim kêu vượn hú biết nhà má đâu". Nỗi nhớ trong mảng ca dao này gắn với giờ chiều, với ngõ sau, bờ sông, con đò — những chỗ người con dâu có thể đứng một mình mà nhìn về phía nhà mẹ.
Vì sao lấy chồng xa là nỗi sợ của con gái xưa
Ngày xưa, "xa" không cần nhiều cây số. Cách một con sông không có cầu, một dãy đồi, một ngày đường bộ đã là xa. Người con gái lấy chồng thì về ở hẳn bên nhà chồng, việc nhà chồng đầy tay, lễ giáo không cho tự ý về thăm cha mẹ đẻ. Có người cả năm chỉ về được vào dịp Tết hay ngày giỗ.
Tục ngữ ghi lại cách nhìn ấy: "Con gái là con người ta" — con gái lớn lên là để thành người nhà khác. Một câu khác cho thấy dân gian đã biết cái giá của sự xa xôi: "Lấy chồng khó giữa làng hơn lấy chồng sang thiên hạ". Lấy chồng nghèo mà ở ngay trong làng, gần cha mẹ, vẫn hơn lấy chồng giàu ở tận phương xa. Giàu sang không bù được nỗi xa nhà.
"Chiều chiều ra đứng ngõ sau"
Chiều chiều ra đứng ngõ sau
Trông về quê mẹ ruột đau chín chiều.
Hai câu, ba chi tiết đắt.
- "Chiều chiều". Không phải một buổi chiều mà là chiều nào cũng vậy. Chiều là lúc công việc vơi, chim bay về tổ, khói bếp lên — giờ dễ nhớ nhà nhất. Lặp chữ "chiều" cho thấy nỗi nhớ thành thói quen.
- "Ngõ sau". Không phải cổng trước mà ngõ sau — chỗ khuất, ít người qua lại. Người con dâu phải tìm chỗ kín để nhớ, để khóc, không cho nhà chồng thấy. Chi tiết nhỏ mà nói hết thân phận.
- "Ruột đau chín chiều". "Chín chiều" là chín khúc, chín bề; số chín chỉ rất nhiều. Câu cuối có chữ "chiều" lặp với chữ "chiều chiều" ở câu đầu — một vòng âm khép bài lại.
Có bản chép "Ngó về quê mẹ ruột đau chín chiều" ("ngó" là nhìn). Bài này quen thuộc với học sinh vì từng có mặt trong sách giáo khoa Ngữ văn, ở phần ca dao than thân.
"Chiều chiều ra đứng bờ sông"
Chiều chiều ra đứng bờ sông
Muốn về quê mẹ mà không có đò.
Cùng mở đầu "chiều chiều", nhưng lần này người con gái đứng ở bờ sông. Cái ngăn cách không còn là lễ giáo mơ hồ mà là một dòng sông thật, và không có đò. Câu nói thẳng một sự thật địa lý của đồng bằng xưa: sông ngòi chằng chịt, cầu ít, đò không phải lúc nào cũng có. Với người con gái xa nhà, con đò là sợi dây duy nhất nối về quê mẹ.
"Má ơi đừng gả con xa": nỗi sợ ở đất mới phương Nam
Má ơi đừng gả con xa
Chim kêu vượn hú biết nhà má đâu.
Câu ca dao Nam Bộ, thường hát ru mở đầu bằng "ầu ơ". "Má" là mẹ trong tiếng miền Nam. Khác với câu Bắc Bộ than khi đã lấy chồng, câu này là lời xin trước khi bị gả. Hình ảnh "chim kêu vượn hú" vẽ ra một miền rừng rậm, hoang vắng — đúng với đất phương Nam thời mới khai phá, khi nhiều vùng còn là rừng, là đồng hoang. Gả con đến đó là gả vào chỗ mà người con không biết đường về.
Câu này cho thấy nỗi sợ lấy chồng xa không riêng miền nào. Ở đâu có cảnh con gái về nhà chồng ở xa, ở đó có những câu tương tự, chỉ khác giọng.
"Chồng gần không lấy": nỗi lo cho cha mẹ già
Chồng gần không lấy, em đi lấy chồng xa
Một mai cha yếu mẹ già
Chén cơm ai bưng, chén thuốc ai trao?
Câu này có nhiều bản, có bản chép "Bát cơm ai đỡ", "chén cơm ai xới". Ý thì giống nhau: người con gái tiếc vì đã lấy chồng xa, để rồi khi cha mẹ già yếu, không có mình bên cạnh lo cơm, lo thuốc. Câu mở đầu dài hơn khuôn sáu chữ — lối lục bát biến thể, như thể nỗi ân hận tràn ra khỏi khuôn câu.
Nỗi nhớ nhà ở đây không chỉ là nhớ, mà là lo. Người con gái xưa lấy chồng rồi vẫn mang nặng bổn phận với cha mẹ đẻ, nhưng hoàn cảnh không cho làm tròn. Chính khoảng cách giữa lòng muốn và việc làm được ấy là nỗi đau chính của mảng ca dao này.
Nhớ mẹ: "Mẹ già như chuối ba hương"
Mẹ già như chuối ba hương
Như xôi nếp một, như đường mía lau.
Ba thứ ngon, ngọt, quý của làng quê: chuối ba hương (giống chuối thơm), xôi nấu bằng nếp một (giống nếp ngon), đường làm từ mía lau. Câu ca dao ví mẹ già với ba thứ ấy — quý và ngọt như vậy, và cũng như trái chuối chín, mẹ già không còn ở với con lâu. Người con xa nhà nhớ mẹ bằng những hương vị quê nhà, đúng kiểu ca dao nói nỗi nhớ qua đồ vật. Chuyện công cha nghĩa mẹ nói chung là một đề tài lớn khác; ở đây chỉ dừng ở nỗi nhớ mẹ của người con gái xa nhà.
Trong thơ hiện đại, Nguyễn Bính viết tiếp tâm thế này trong bài "Lỡ bước sang ngang", với lời người chị dặn em ở nhà "vườn dâu em đốn, mẹ già em thương" — gần như một bài ca dao lấy chồng xa được kể lại thành chuyện.
Bảng: những câu ca dao lấy chồng xa
| Câu | Vùng hay gặp | Lúc nói | Nỗi lòng |
|---|---|---|---|
| Chiều chiều ra đứng ngõ sau | Bắc Bộ, Trung Bộ | đã ở nhà chồng | nhớ nhà, phải giấu |
| Chiều chiều ra đứng bờ sông | nhiều vùng | đã ở nhà chồng | muốn về mà cách sông |
| Má ơi đừng gả con xa | Nam Bộ | trước khi bị gả | sợ nơi xa lạ, hoang vắng |
| Chồng gần không lấy, em đi lấy chồng xa | nhiều vùng | đã lấy chồng lâu | lo cho cha mẹ già, ân hận |
| Mẹ già như chuối ba hương | Bắc Bộ | xa mẹ | thương mẹ, sợ mẹ không còn lâu |
| Lấy chồng khó giữa làng hơn lấy chồng sang thiên hạ | nhiều vùng | lời khuyên | gần nhà quý hơn giàu sang |
Góc nhìn hôm nay
Ngày nay đường sá, cầu cống, điện thoại đã làm "xa" ngắn lại rất nhiều. Nhưng những câu như "Chiều chiều ra đứng ngõ sau" vẫn chạm vào người đọc — nhất là những người con gái lấy chồng ở tỉnh khác, nước khác, hay người đi làm ăn xa nhà. Ca dao giữ lại cái cảm giác chung ấy và đặt cho nó một hình ảnh: một người đứng ở ngõ sau lúc chiều, nhìn về một phía.
Người muốn đọc thêm nên tìm phần ca dao than thân trong các tuyển tập lớn và trong sách Ngữ văn có chú giải. Nếu đọc kèm bài "Lỡ bước sang ngang" của Nguyễn Bính, có thể thấy cùng một nỗi lòng đi từ câu hát dân gian sang thơ có tác giả ra sao.
Câu hỏi thường gặp
"Chiều chiều ra đứng ngõ sau" có ý nghĩa gì?
Đây là lời người con gái lấy chồng xa, chiều nào cũng ra ngõ sau nhìn về quê mẹ, lòng đau như cắt. Chi tiết "ngõ sau" cho thấy cô phải tìm chỗ khuất để nhớ nhà, không để nhà chồng thấy.
"Ruột đau chín chiều" nghĩa là gì?
"Chín chiều" là chín khúc, chín bề; số chín chỉ rất nhiều. Câu tả nỗi đau trong lòng như ruột bị xé ra nhiều khúc.
"Má ơi đừng gả con xa" là ca dao vùng nào?
Đây là ca dao Nam Bộ, thường hát ru với tiếng "ầu ơ". Hình ảnh "chim kêu vượn hú" gợi miền đất mới khai phá hoang vắng, nơi người con gái sợ bị gả đến mà không biết đường về.
Vì sao người xưa sợ lấy chồng xa?
Vì con gái lấy chồng phải về ở hẳn nhà chồng, đường sá cách trở, lễ giáo không cho tự ý về thăm. Lấy chồng xa nghĩa là khó gặp lại cha mẹ và không lo được cho cha mẹ lúc già yếu.
"Lấy chồng khó giữa làng hơn lấy chồng sang thiên hạ" nghĩa là gì?
Lấy chồng nghèo mà ở cùng làng, gần cha mẹ, còn hơn lấy chồng giàu ở nơi xa. Câu đề cao sự gần gũi gia đình hơn giàu sang.
