Chợ quê trong ca dao không chỉ là nơi mua bán mà còn là nơi gặp gỡ, xem mặt, hẹn hò, nghe tin tức của cả vùng; những câu tiêu biểu là "Chợ chiều nhiều khế ế chanh, Nhiều cô gái lạ nên anh chàng ràng" và "Trai khôn tìm vợ chợ đông". Ngày xưa, chợ làng không họp hằng ngày mà họp theo phiên, mỗi tháng âm lịch vài lần, nên mỗi phiên chợ là một sự kiện. Đọc ca dao, tục ngữ về chợ là đọc cả một nếp sinh hoạt của làng quê: ai đi chợ, đi chợ để làm gì, và chợ dạy người ta điều gì.
Phiên chợ: chợ quê họp theo lịch
Muốn hiểu ca dao về chợ, trước hết phải biết chợ quê xưa vận hành thế nào. Ở đồng bằng Bắc Bộ, nhiều chợ làng họp theo phiên: một tháng âm lịch có sáu phiên, theo những cặp ngày cố định như mồng 1 và mồng 6, mồng 2 và mồng 7… Các chợ gần nhau thường họp lệch ngày, để người buôn có thể đi vòng từ chợ này sang chợ khác. Ngày không có phiên, chợ chỉ là bãi đất trống với mấy gian lều.
Từ đó mà tiếng Việt có những chữ như "ngày phiên", "chợ phiên", "phiên chợ Tết". Ở vùng núi phía Bắc, nếp chợ phiên vẫn còn rõ: chợ họp mỗi tuần một lần, người các bản đi bộ cả buổi để đến chợ, vừa mua bán vừa gặp bạn bè, họ hàng.
Chợ là nơi xem mặt, hẹn hò
Chợ chiều nhiều khế ế chanh,
Nhiều cô gái lạ nên anh chàng ràng.
Câu ca dao này chơi chữ khéo. Vế đầu tả cảnh chợ lúc tan: khế nhiều thì chanh ế. Vế sau nhảy sang chuyện người: chợ có nhiều cô gái lạ nên chàng trai cứ "chàng ràng", tức lần lữa, quanh quẩn, chưa chịu về. "Chàng ràng" là từ cổ, nghĩa là dùng dằng, vướng víu không dứt ra được. Câu cho thấy chợ chiều cũng là chỗ trai làng đi ngắm người.
Trai khôn tìm vợ chợ đông,
Gái khôn tìm chồng giữa chốn ba quân.
Chàng trai khôn thì ra chỗ chợ đông mà chọn vợ, vì ở đó thấy được cô gái thật sự: đi đứng, ăn nói, mặc cả, tính toán ra sao. Cô gái khôn thì chọn chồng giữa "chốn ba quân", nơi đàn ông thể hiện bản lĩnh. Câu này là kinh nghiệm chọn người qua hành động, không qua lời giới thiệu. (Chuyện kén vợ kén chồng có bài riêng ở mục ca dao gia đình.)
Ở vùng núi phía Bắc, có những phiên chợ mang hẳn chức năng gặp gỡ như vậy. Chợ tình Khâu Vai (nay thuộc tỉnh Tuyên Quang) chỉ họp mỗi năm một lần vào ngày 27 tháng Ba âm lịch, gắn với một truyền thuyết tình yêu của địa phương. Truyền thuyết thì có nhiều bản kể, còn phiên chợ là có thật và vẫn họp đến nay.
Người đi chợ: ai đi, đi để làm gì
Người đi chợ chủ yếu là phụ nữ. Ca dao ghi lại điều đó bằng những câu nửa thương nửa trêu. Một câu quen thuộc:
Đi chợ thì hay ăn quà,
Chồng yêu chồng bảo về nhà đỡ cơm.
Cô vợ đi chợ ăn quà dọc đường, về nhà người chồng thương vợ lại bảo thế cũng tốt, đỡ tốn cơm. Câu trêu nhẹ nhàng thói người yêu nhau thì nhìn đâu cũng thấy hay. Nó cũng cho thấy "quà chợ" là một nét riêng của chợ quê: bánh đa, bánh đúc, kẹo bột, thứ trẻ con ở nhà ngóng mẹ mang về.
Ngoài mua bán, chợ còn là nơi "nghe tin". Tin cưới hỏi, tin ma chay, tin được mùa mất mùa, tin quan về làng đều lan qua chợ. Thành ngữ "chuyện ngoài chợ" vì vậy vừa có nghĩa là tin đồn, vừa cho thấy chợ là "tờ báo" của làng.
Tục ngữ, thành ngữ sinh ra từ chợ
| Câu | Nghĩa đen | Nghĩa dùng hôm nay |
|---|---|---|
| Đông như họp chợ | Đông như lúc chợ đang họp | Chỗ nào rất đông người |
| Ồn như chợ vỡ | Ồn ào như khi chợ tan, người chen nhau ra | Một nơi lộn xộn, mất trật tự |
| Chợ chiều | Chợ lúc sắp tan, hàng còn ít, giá rẻ | Lúc đã muộn, cơ hội sắp hết |
| Hàng thịt nguýt hàng cá | Hai sạp bán khác hàng mà vẫn lườm nhau | Ganh ghét giữa những người cùng làm ăn |
| Thuận mua vừa bán | Hai bên đồng ý thì thành giao dịch | Thoả thuận tự nguyện |
| Mất tiền mua mâm thì đâm cho thủng | Đã bỏ tiền mua mâm thì dùng cho bằng hết | Đã bỏ công, bỏ tiền thì tận dụng triệt để (câu nói vui) |
| Bán anh em xa, mua láng giềng gần | Mượn chữ "bán", "mua" của chợ | Láng giềng gần đáng quý hơn họ hàng ở xa |
Câu cuối cho thấy ngôn ngữ chợ thấm sâu đến đâu: chuyện tình làng nghĩa xóm cũng được nói bằng động từ mua bán. (Câu này có bài riêng ở mục tục ngữ ứng xử.) Các câu về đạo lý buôn bán như "Mua danh ba vạn, bán danh ba đồng" có ở bài tục ngữ buôn bán trong cùng danh mục.
Những phiên chợ đặc biệt trong năm
Chợ Tết
Phiên chợ cuối năm là phiên đông nhất, có nơi gọi là "chợ Tết". Người ta đi chợ không chỉ để mua sắm mà để "ngắm chợ": xem hoa, xem tranh, mua câu đối, mua lá dong. Không khí chợ Tết đi vào nhiều bài thơ có tác giả của thế kỷ 20 hơn là vào ca dao cổ.
Chợ Viềng đầu xuân
Ở vùng Nam Định (nay thuộc tỉnh Ninh Bình) có chợ Viềng, chỉ họp một phiên mỗi năm vào đêm mồng 7 rạng sáng mồng 8 tháng Giêng âm lịch. Người đi chợ Viềng tin rằng mua được món gì đầu năm, dù nhỏ, là lấy may cho cả năm; người bán cũng không nặng chuyện lời lãi. Đây là kiểu chợ mang nặng màu tín ngưỡng, khác hẳn chợ phiên thường ngày.
Chợ nổi miền Tây
Ở Nam Bộ, chợ họp ngay trên sông. Chợ nổi Cái Răng (TP Cần Thơ) là ví dụ nổi tiếng: ghe xuồng tụ lại từ sáng sớm, mỗi ghe treo món hàng mình bán lên một cây sào dựng đứng, gọi là "cây bẹo", để người mua nhìn từ xa là biết. Đây là cách "rao hàng" bằng hình ảnh của vùng sông nước.
Góc nhìn hôm nay
Chợ quê ngày nay đã thay đổi nhiều: phần lớn họp hằng ngày, có mái che, có quầy cố định; siêu thị và cửa hàng tiện lợi về tận xã. Nhưng nếp chợ phiên vẫn còn ở vùng núi, chợ Tết vẫn đông, và những câu như "chợ chiều", "đông như họp chợ" vẫn sống trong lời nói hằng ngày.
Muốn cảm được ca dao về chợ, nên đi một phiên chợ quê thật: chợ phiên vùng cao, chợ làng đồng bằng sáng sớm, hay chợ nổi miền Tây. Để ý cách người ta mặc cả, cách người bán mời chào, sẽ thấy "thuận mua vừa bán" không phải một câu sáo. Sách nên đọc: phần ca dao về sinh hoạt làng quê trong Tục ngữ, ca dao, dân ca Việt Nam (Vũ Ngọc Phan), và các sách nghiên cứu về chợ quê Việt Nam của ngành văn hoá học.
Câu hỏi thường gặp
Chợ chiều nhiều khế ế chanh nghĩa là gì?
Câu đầy đủ là "Chợ chiều nhiều khế ế chanh, Nhiều cô gái lạ nên anh chàng ràng". Vế đầu tả cảnh chợ lúc tan, khế nhiều nên chanh ế; vế sau nói chàng trai thấy nhiều cô gái lạ nên cứ quanh quẩn, chưa muốn về.
Chàng ràng là gì?
"Chàng ràng" là từ cổ, nghĩa là dùng dằng, lần lữa, quanh quẩn mãi không dứt ra đi được. Trong câu ca dao về chợ chiều, nó tả chàng trai mải ngắm các cô gái lạ.
Trai khôn tìm vợ chợ đông nghĩa là gì?
Câu đầy đủ là "Trai khôn tìm vợ chợ đông, Gái khôn tìm chồng giữa chốn ba quân". Ý nói nên chọn người qua cách họ cư xử, làm việc ở nơi đông người, nơi bộc lộ tính cách thật, thay vì chỉ nghe lời giới thiệu.
Chợ phiên là gì?
Chợ phiên là chợ không họp hằng ngày mà họp theo những ngày cố định, thường tính theo lịch âm. Ở đồng bằng Bắc Bộ xưa, nhiều chợ làng họp sáu phiên mỗi tháng; ở vùng núi, chợ phiên thường họp mỗi tuần một lần.
Chợ Viềng họp ngày nào?
Chợ Viềng ở vùng Nam Định (nay thuộc tỉnh Ninh Bình) họp mỗi năm một phiên, vào đêm mồng 7 rạng sáng mồng 8 tháng Giêng âm lịch. Người đi chợ mua một món đồ để lấy may đầu năm.
