Những câu ca dao tình yêu đôi lứa được nhắc nhiều nhất là những câu nói chuyện thương bằng đồ vật rất đời thường: dải yếm, cái nón, chén muối, đĩa gừng, cây cầu tre. "Ước gì sông rộng một gang / Bắc cầu dải yếm để chàng sang chơi", "Qua cầu ngả nón trông cầu / Cầu bao nhiêu nhịp dạ sầu bấy nhiêu", "Thương nhau mấy núi cũng trèo"… Muốn hiểu cho trọn, cần biết ai đang nói (trai hay gái), câu được hát trong hoàn cảnh nào, và câu đó có mấy bản chép.
Vì sao ca dao tình yêu nhiều đến vậy
Ca dao phần lớn là lời của dân ca được tách ra khỏi làn điệu. Mà dân ca Việt thì sinh ra ở những chỗ trai gái gặp nhau: hội làng mùa xuân, đêm hát ở sân đình, buổi cấy, buổi gặt, ngồi kéo sợi, đi đò. Ở những chỗ ấy, người ta không nói thẳng "thương em" mà mượn câu hát để ướm, để thử, để trách. Lời nào hay thì được hát lại, truyền sang làng khác, đổi vài chữ cho hợp giọng nơi mới. Vì vậy ca dao tình yêu vừa nhiều vừa có lắm dị bản.
Lật các tuyển tập lớn như Tục ngữ, ca dao, dân ca Việt Nam của Vũ Ngọc Phan hay Kho tàng ca dao người Việt, người đọc dễ thấy phần lời về tình yêu nam nữ thuộc loại dày nhất. Lý do đơn giản: chuyện thương nhớ là chuyện ai cũng trải qua, và là chuyện xã hội cũ ít cho phép nói thành lời ngoài câu hát.
Mười câu ca dao tình yêu hay và cách hiểu từng câu
1. Ước gì sông rộng một gang
Ước gì sông rộng một gang
Bắc cầu dải yếm để chàng sang chơi.
Đây là lời cô gái. Con sông là cái cách trở có thật; "một gang" là gang tay, đơn vị đo bằng khoảng cách từ đầu ngón cái tới đầu ngón giữa khi xoè tay. Cô ước sông hẹp lại chỉ bằng gang tay để lấy dải yếm của mình làm cầu. Yếm là áo lót của phụ nữ xưa, thứ thân thiết nhất trên người. Đem dải yếm ra làm cầu là một lời tỏ tình táo bạo, vừa đằm thắm vừa tinh nghịch. Câu này hay vì cái ước rất phi lý mà tình thì rất thật.
2. Qua cầu ngả nón trông cầu
Qua cầu ngả nón trông cầu
Cầu bao nhiêu nhịp dạ sầu bấy nhiêu.
"Ngả nón" là nghiêng hoặc hạ nón xuống để nhìn cho rõ. Người đi qua cầu dừng lại, đếm nhịp cầu, và lấy số nhịp để đo nỗi buồn. Lối so sánh "bao nhiêu… bấy nhiêu" rất hay gặp trong ca dao: đổi một nỗi lòng không đếm được thành một thứ đếm được. Câu không nói buồn vì ai, nên người nghe tự điền vào chỗ trống — đó là lý do câu này sống lâu.
3. Thương nhau mấy núi cũng trèo
Thương nhau mấy núi cũng trèo
Mấy sông cũng lội, mấy đèo cũng qua.
Câu khẳng định: đã thương thì xa mấy cũng tới. Bản này phổ biến nhất. Có bản chép kiểu pha chữ Hán: "Yêu nhau tam tứ núi cũng trèo / Thất bát sông cũng lội, tam thập lục đèo cũng qua" — "tam tứ" là ba bốn, "thất bát" là bảy tám, "tam thập lục" là ba mươi sáu. Bản pha số đếm nghe vui tai hơn, câu dài ra, phá khuôn lục bát. Cả hai bản cùng tồn tại; không có cơ sở để gọi bản nào là "gốc".
4. Yêu nhau củ ấu cũng tròn
Yêu nhau củ ấu cũng tròn
Ghét nhau quả bồ hòn cũng méo.
Củ ấu có hai sừng nhọn, chẳng tròn chút nào; quả bồ hòn thì tròn xoe. Câu nói ngược lẽ thường để chỉ một sự thật tâm lý: đã thương thì nhìn gì cũng đẹp, đã ghét thì nhìn gì cũng xấu. Đây là câu nửa ca dao nửa tục ngữ, hay được dùng cả ngoài chuyện tình — khi bàn về thiên vị trong cách nhìn người.
5. Thương nhau cởi áo cho nhau
Thương nhau cởi áo cho nhau
Về nhà dối mẹ qua cầu gió bay.
Một câu có cả câu chuyện: chàng trai (hoặc cô gái) cởi áo tặng người thương, về nhà phải nói dối mẹ là áo bị gió cuốn khi qua cầu. Áo xưa là của đáng giá, được may tay, mỗi người chẳng có mấy cái. Tặng áo là tặng thứ quý. Cái nói dối vụng về cho thấy tình yêu phải giấu cha mẹ — chi tiết rất thật của làng quê xưa, khi hôn nhân do cha mẹ định đoạt.
6. Mình về mình có nhớ ta
Mình về mình có nhớ ta
Ta về ta nhớ hàm răng mình cười.
Cặp "mình – ta" là cách xưng hô thân mật đặc trưng của ca dao: "ta" là người nói, "mình" là người nghe (cũng có lúc "mình" và "ta" cùng chỉ cả hai người). Thứ được nhớ là "hàm răng mình cười". Người xưa nhuộm răng đen, coi răng đen nhánh là đẹp; nụ cười để lộ hàm răng ấy là nét duyên. Đọc câu này mà hình dung răng trắng là đọc lệch thời.
7. Cổ tay em trắng như ngà
Cổ tay em trắng như ngà
Con mắt em liếc như là dao cau
Miệng cười như thể hoa ngâu
Cái khăn đội đầu như thể hoa sen.
Bốn câu là bốn nét tả người con gái, theo thứ tự từ tay lên mắt, miệng, khăn. "Dao cau" là con dao nhỏ, sắc, dùng bổ cau; mắt liếc "như dao cau" là ánh nhìn sắc sảo, làm người ta "đứt" lòng. Hoa ngâu nhỏ li ti, thơm kín đáo — nụ cười duyên mà không phô. Chàng trai khen bằng những thứ quanh nhà mình: ngà, dao cau, hoa ngâu, hoa sen.
8. Mười thương
Một thương tóc bỏ đuôi gà
Hai thương ăn nói mặn mà có duyên
Ba thương má lúm đồng tiền
Bốn thương răng lánh hạt huyền kém thua
Năm thương cổ yếm đeo bùa
Sáu thương nón thượng quai tua dịu dàng
Bảy thương nết ở khôn ngoan
Tám thương ăn nói lại càng thêm xinh
Chín thương cô ở một mình
Mười thương con mắt có tình với ai.
Bài "mười thương" có nhiều bản, mỗi bản đổi vài nét. Thứ tự đếm là một khung để người hát ứng biến. "Tóc bỏ đuôi gà" là tóc vấn để thừa một đoạn đuôi; "răng lánh hạt huyền" là răng đen bóng hơn cả đá huyền; "nón thượng" là loại nón quai thao lớn. Câu chín, câu mười mới là chỗ đắt: thương vì cô còn ở một mình — tức chưa có chồng — và vì con mắt "có tình với ai", để ngỏ một câu hỏi.
9. Còn trời còn nước còn non
Còn trời còn nước còn non
Còn cô bán rượu anh còn say sưa.
Câu này hay bị đọc như lời của người nghiện rượu. Đọc trong mạch ca dao tình thì "say" ở đây là say cô bán rượu nhiều hơn say rượu. Ba chữ "còn" đầu câu dựng một lời thề rất lớn — còn trời đất — rồi hạ xuống một chuyện rất nhỏ, rất vui. Đó là kiểu nói đùa mà thật.
10. Tay nâng chén muối đĩa gừng
Tay nâng chén muối đĩa gừng
Gừng cay muối mặn xin đừng quên nhau.
Muối mặn, gừng cay — hai vị giữ lâu, dùng để nói cái tình bền qua năm tháng khó khăn. Câu này bước sang chuyện thề nguyền, chung thuỷ; bài ca dao thề nguyền, chung thuỷ trong cùng danh mục bàn kỹ hơn.
Bảng các cung bậc của ca dao tình yêu
| Cung bậc | Câu tiêu biểu | Hình ảnh hay dùng |
|---|---|---|
| Làm quen, ướm hỏi | Bây giờ mận mới hỏi đào / Vườn hồng đã có ai vào hay chưa | mận – đào, vườn hồng, cành hồng |
| Nhớ thương | Khăn thương nhớ ai / Khăn rơi xuống đất | khăn, đèn, con mắt, sao |
| Thề nguyền | Muối ba năm muối đang còn mặn | muối, gừng, đá, vàng |
| Lỡ duyên, trách hờn | Trèo lên cây bưởi hái hoa | chim vào lồng, cá cắn câu, cây đa bến cũ |
| Vợ chồng | Râu tôm nấu với ruột bầu | bữa cơm, đồng ruộng, áo rách |
Mỗi cung bậc có một bài riêng trong danh mục này. Bảng chỉ để thấy: ca dao tình yêu không phải một khối lời ngọt, mà đi đủ đường từ gặp gỡ tới chia lìa, từ yêu đương tới ăn đời ở kiếp.
Đọc ca dao tình cho đúng: ba câu hỏi nên đặt
- Ai nói? Nhiều câu là lời cô gái, dù người đọc hôm nay hay mặc định là lời chàng trai. "Ước gì sông rộng một gang" là lời con gái; đọc ngược giới là mất cái táo bạo của câu.
- Nói trong hoàn cảnh nào? Không ít câu vốn là một lượt trong cuộc hát đối đáp. Tách ra khỏi cuộc hát, câu dễ bị hiểu thành lời than một mình.
- Câu có mấy bản? Gặp hai bản khác nhau, đừng vội nghĩ một bản sai. Chép bản mình biết, ghi thêm "có nơi hát…" là cách của người sưu tầm cẩn thận.
Những câu hay bị nhận nhầm là ca dao
Thơ lục bát của các nhà thơ thế kỷ 20 có giọng rất gần ca dao, nên nhiều câu đi vào đời sống và bị tưởng là lời dân gian. "Hoa chanh nở giữa vườn chanh / Thầy u mình với chúng mình chân quê" là thơ Nguyễn Bính, trong bài "Chân quê". Ngược lại, trên mạng có không ít câu "ca dao" được đặt mới hoặc chế lại, đọc vần vèo nhưng không có trong tuyển tập nào. Cách kiểm đơn giản: tra trong các tuyển tập in; không thấy thì đừng gọi là ca dao. Bài Ca dao chế trên mạng ở danh mục "Ca dao, tục ngữ & sưu tập" có cách phân biệt chi tiết.
Góc nhìn hôm nay: đọc, nghe và giữ
Ca dao tình yêu còn sống ở hai chỗ: trong sách và trong tiếng hát. Muốn đọc, có thể bắt đầu với tuyển tập của Vũ Ngọc Phan — cuốn mỏng, có phần dẫn luận dễ hiểu — rồi sang Kho tàng ca dao người Việt để thấy các dị bản xếp cạnh nhau. Muốn nghe lời ca dao trong tiếng hát, có thể tới hội Lim (Bắc Ninh) vào ngày 13 tháng Giêng âm lịch, nơi các liền anh liền chị quan họ hát đối; hoặc nghe hò, lý ở các tỉnh Nam Bộ.
Một thói quen nhỏ mà bổ ích: chép tay những câu mình thích vào sổ, mỗi câu ghi kèm nguồn và dị bản nếu biết. Sau vài tháng, cuốn sổ ấy cho thấy rõ cái lõi chung của ca dao tình: thương thì nói bằng vật, nhớ thì đếm bằng nhịp cầu, giận thì trách khéo chứ ít khi mắng thẳng.
Câu hỏi thường gặp
Câu ca dao tình yêu nổi tiếng nhất là câu nào?
Không có bảng xếp hạng chính thức. Những câu được nhắc nhiều nhất trong sách vở và đời sống gồm "Ước gì sông rộng một gang", "Qua cầu ngả nón trông cầu", "Khăn thương nhớ ai", "Muối ba năm muối đang còn mặn" và "Thương nhau mấy núi cũng trèo".
"Mình" và "ta" trong ca dao tình yêu chỉ ai?
Thường "ta" là người nói, "mình" là người nghe — người thương. Cũng có lúc "mình" và "ta" cùng gộp lại chỉ cả đôi. Đây là lối xưng hô thân mật, không phân biệt giới, nên phải dựa vào mạch câu để biết ai đang nói.
"Ước gì sông rộng một gang" là lời của ai?
Lời cô gái. Cô ước sông chỉ rộng bằng gang tay để lấy dải yếm của mình bắc làm cầu cho người thương sang chơi. Yếm là vật riêng tư của phụ nữ xưa, nên đây là lời tỏ tình rất táo bạo.
Vì sao một câu ca dao có nhiều bản khác nhau?
Ca dao truyền miệng qua nhiều vùng, nhiều đời; mỗi người hát đổi vài chữ cho hợp giọng, hợp hoàn cảnh. Các tuyển tập ghi lại những bản khác nhau, và giới nghiên cứu không coi bản nào là bản gốc duy nhất.
"Hoa chanh nở giữa vườn chanh" có phải ca dao không?
Không. Đây là hai câu trong bài thơ "Chân quê" của Nguyễn Bính. Vì giọng thơ rất gần ca dao nên nhiều người tưởng là lời dân gian.
