Nguyễn Bính và chất ca dao trong thơ tình chân quê: giống và khác

Nguyễn Bính là nhà thơ Thơ mới gần ca dao nhất: thơ tình của ông viết chủ yếu bằng lục bát, dùng hình ảnh làng quê (giàn trầu, hàng cau, thôn Đoài, thôn Đông, cái yếm, cái khăn mỏ quạ), lối nói "chín nhớ mười mong" và giọng kể của người nhà quê. Vì gần đến thế, nhiều câu thơ của ông bị tưởng là ca dao. Nhưng thơ Nguyễn Bính có tác giả, có một tâm hồn riêng, và câu chuyện liền mạch — đó là chỗ phân biệt.

Nguyễn Bính là ai

Nguyễn Bính tên thật là Nguyễn Trọng Bính, sinh năm 1918, quê làng Thiện Vịnh, vùng Vụ Bản, Nam Định cũ (nay thuộc tỉnh Ninh Bình), mất năm 1966. Ông nổi lên trong phong trào Thơ mới những năm 1930–1940, giữa lúc các nhà thơ cùng thời phần đông say mê thơ Pháp, chuộng lối diễn đạt Tây phương. Ông đi ngược: tìm về câu hát làng mình. Các tập thơ quen thuộc của ông có Lỡ bước sang ngang (1940), Hương cố nhân, Mười hai bến nước. Năm 2000, ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật.

Trong Thi nhân Việt Nam (1942), Hoài Thanh – Hoài Chân nhận xét đại ý rằng thơ Nguyễn Bính đánh thức "người nhà quê" vẫn ẩn náu trong lòng mỗi người đọc. Nhận xét ấy đến nay vẫn là cách giới thiệu Nguyễn Bính phổ biến nhất.

"Chân quê": lời ca dao viết trong thời Thơ mới

Hôm qua em đi tỉnh về

Đợi em ở mãi con đê đầu làng.

Bài "Chân quê" mở đầu bằng một cảnh rất ca dao: con đê đầu làng, người con trai đứng đợi. Rồi cô gái về, mặc đồ tỉnh: khăn nhung, quần lĩnh, áo cài khuy bấm. Người con trai không giận, chỉ tiếc, và kể lại những thứ cô từng mặc: cái yếm lụa sồi, cái áo tứ thân, cái khăn mỏ quạ, cái quần nái đen. Bài kết:

Hoa chanh nở giữa vườn chanh

Thầy u mình với chúng mình chân quê.

"Thầy u" là cha mẹ, cách gọi ở nông thôn Bắc Bộ. Hoa chanh nở giữa vườn chanh — đẹp đúng chỗ của nó, không cần đem đi đâu. Hai câu này giống ca dao tới mức nhiều người trích như lời dân gian. Thật ra đây là thơ Nguyễn Bính, và chính cái tâm sự trong bài — sợ người yêu bị thành thị làm đổi khác — là tâm sự của một con người cụ thể giữa thời đô thị hoá đầu thế kỷ 20, không phải tâm sự chung của làng xưa.

"Tương tư": ca dao nhớ thương trong tay một nhà thơ

Thôn Đoài ngồi nhớ thôn Đông

Một người chín nhớ mười mong một người.

Mở bài bằng hai địa danh chung chung — thôn Đoài (phía tây), thôn Đông — đúng kiểu ca dao không cần tên làng thật. "Chín nhớ mười mong" là lối dùng số đếm để nói mức độ, rất quen trong lời dân gian. Cách thay người bằng nơi chốn ("thôn Đoài ngồi nhớ") cũng là lối hoán dụ ca dao hay dùng.

Nhà em có một giàn giầu

Nhà anh có một hàng cau liên phòng

Thôn Đoài thì nhớ thôn Đông

Cau thôn Đoài nhớ giầu không thôn nào?

"Giầu" là trầu (cách viết, cách đọc cũ ở Bắc Bộ), "giầu không" là lá trầu không. Trầu và cau là cặp đôi tự nhiên của miếng trầu — chi tiết lấy thẳng từ ca dao và truyện cổ Trầu Cau. Câu hỏi cuối là một kiểu "tỉ" trọn vẹn: không nói anh nhớ em, mà hỏi cau nhà này nhớ trầu nhà nào.

Gần cuối bài, Nguyễn Bính viết "Bao giờ bến mới gặp đò? / Hoa khuê các bướm giang hồ gặp nhau?" — lại là cặp bến – đò quen thuộc của ca dao, thêm cặp hoa khuê các (cô gái nhà khuê các) – bướm giang hồ (người lãng du).

"Lỡ bước sang ngang": tâm thế ca dao lỡ duyên

Em ơi em ở lại nhà

Vườn dâu em đốn, mẹ già em thương

Mẹ già một nắng hai sương

Chị đi một bước trăm đường xót xa.

"Sang ngang" là đi đò ngang qua sông — trong tiếng Việt thành cách nói việc con gái đi lấy chồng. "Lỡ bước sang ngang" là lấy chồng không như ý. Đây đúng là đề tài của mảng ca dao lỡ duyên và lấy chồng xa. Người chị dặn em ở nhà đốn dâu, thương mẹ — giọng dặn dò, câu chữ giản dị, hình ảnh vườn dâu, mẹ già, nắng sương — tất cả đều rất ca dao. Khác ca dao ở chỗ: cả bài là một lá thư dài kể một số phận cụ thể, có diễn biến, có nỗi lòng được phân tích kỹ.

Tên tập thơ Mười hai bến nước cũng lấy từ tục ngữ "Phận gái mười hai bến nước, trong nhờ đục chịu". Nguyễn Bính không chỉ mượn chữ mà mượn cả cách nhìn của ca dao về thân phận người con gái.

Chất ca dao trong thơ Nguyễn Bính nằm ở đâu

• Thể thơ. Phần lớn thơ tình của ông là lục bát, thể thơ của ca dao. Ông giữ luật lục bát chặt mà vẫn tự nhiên như lời nói.
• Hình ảnh. Trầu cau, bến đò, giàn mướp, hoa chanh, khung cửi, vườn dâu, con đê đầu làng. Không có đồ vật nào xa lạ với người nhà quê Bắc Bộ.
• Lối nói. Điệp từ, số đếm ước lệ ("chín nhớ mười mong", "một bước trăm đường"), câu hỏi bỏ lửng, lối ví von gián tiếp.
• Xưng hô. "Anh – em", "thầy u", "mình", "chúng mình" — giọng thân mật của người cùng làng.
• Đề tài. Tương tư, lỡ duyên, lấy chồng, nhớ quê — những mảng chính của ca dao tình yêu.

Trong bài "Mưa xuân", ông viết: "Em là con gái trong khung cửi / Dệt lụa quanh năm với mẹ già" — câu bảy chữ, nhưng hình ảnh vẫn là hình ảnh làng nghề trong ca dao.

Bảng: ca dao và thơ Nguyễn Bính khác nhau ở đâu

Những câu thơ hay bị tưởng là ca dao

Ngoài "Hoa chanh nở giữa vườn chanh", câu "Thôn Đoài ngồi nhớ thôn Đông / Một người chín nhớ mười mong một người" cũng thường bị trích như ca dao. Nhiều bài thơ của Nguyễn Bính lại được phổ nhạc, nghe qua bài hát người ta càng khó nhớ nguồn. Nguyên tắc đơn giản: câu nào có trong tập thơ của một tác giả thì ghi tên tác giả; chỉ gọi là ca dao khi câu có trong các tuyển tập ca dao và không có tác giả rõ ràng. Hiện tượng ngược lại — câu dân gian bị gán cho nhà thơ — cũng có, và chỉ nên nói khi có nguồn.

Góc nhìn hôm nay

Đọc Nguyễn Bính bên cạnh ca dao là một cách học đọc cả hai. Ca dao cho thấy cái chung của nhiều thế hệ; Nguyễn Bính cho thấy một người đã nhận lấy cái chung ấy rồi viết ra nỗi lòng riêng của mình. Người muốn tìm hiểu nên đọc tuyển tập thơ Nguyễn Bính (các nhà xuất bản lớn đều có bản in), đọc mục Nguyễn Bính trong Thi nhân Việt Nam của Hoài Thanh – Hoài Chân, rồi đặt từng bài cạnh các câu ca dao cùng đề tài: "Tương tư" cạnh "Khăn thương nhớ ai", "Lỡ bước sang ngang" cạnh "Trèo lên cây bưởi hái hoa". Sự giống và khác hiện ra rất rõ.