Kiêng cữ trong tục ngữ dân gian Việt được tóm trong câu "Có kiêng có lành": người xưa tin rằng tránh những điều cấm kỵ thì tránh được hoạ, nhất là quanh việc sinh nở, ốm đau và những ngày "xấu". Một số điều kiêng có lý do thực tế mà ngày nay y học vẫn ủng hộ, như cho sản phụ nghỉ ngơi, tránh người ốm đến gần trẻ sơ sinh; nhưng nhiều điều khác chỉ là mê tín, có cái còn gây hại như kiêng tắm rửa kéo dài hay ủ kín người đang sốt. Bài này tách bạch hai loại, và nhắc lại một điều: chuyện sức khoẻ nên hỏi thầy thuốc chứ không nên hỏi tục kiêng.
"Có kiêng có lành": tâm lý đằng sau tục kiêng
Câu đầy đủ hay gặp là "Có thờ có thiêng, có kiêng có lành". Thờ cúng thì thần linh phù hộ, kiêng kỵ thì được yên lành. Câu này nói lên một tâm lý rất con người: khi không hiểu hết nguyên nhân của bệnh tật, tai nạn, người ta tìm cách kiểm soát bằng việc tránh những thứ bị cho là xui.
Trong xã hội xưa, khi y học còn hạn chế, trẻ sơ sinh và sản phụ tử vong nhiều, mùa màng bấp bênh, thì kiêng cữ là một cách để người ta cảm thấy mình đã làm hết sức. Hiểu như vậy để đọc tục kiêng với sự thông cảm, nhưng không phải để làm theo tất cả.
Kiêng cữ quanh việc sinh nở
Đây là mảng kiêng cữ phong phú nhất. Thành ngữ "ăn kiêng nằm cữ" chỉ thời gian sau sinh, người mẹ phải kiêng nhiều thứ trong ăn uống và sinh hoạt. "Cữ" là khoảng thời gian kiêng, thường tính bằng tháng.
Câu tục ngữ "Con so về nhà mạ, con rạ về nhà chồng" (lưu truyền nhiều ở miền Trung, "mạ" là mẹ) nói một tục lệ: sinh con đầu lòng ("con so") thì về nhà mẹ đẻ, vì người mẹ chưa có kinh nghiệm, cần mẹ ruột chăm; sinh con thứ ("con rạ") thì ở nhà chồng. Đây là một tục có lý do thực tế rõ ràng: người mẹ lần đầu sinh nở cần người có kinh nghiệm bên cạnh.
| Tục kiêng sau sinh | Lý do dân gian | Nhìn theo hiểu biết hôm nay |
|---|---|---|
| Nghỉ ngơi, không làm việc nặng | Sản phụ yếu, cần hồi sức | Hợp lý: cơ thể cần thời gian hồi phục |
| Hạn chế người lạ vào thăm, "kiêng vía" | Sợ "vía" người lạ làm trẻ quấy | Hợp lý một phần: lý do "vía" là tín ngưỡng, nhưng hạn chế người đến gần giúp trẻ sơ sinh tránh lây bệnh |
| Kiêng tắm, kiêng gội đầu kéo dài | Sợ "nhiễm gió", sợ hậu sản | Không nên: giữ vệ sinh là cần thiết; có thể tắm nhanh bằng nước ấm, lau khô, giữ ấm |
| Ăn rất mặn, chỉ ăn vài món | Sợ ăn món "lạnh", "tanh" hại sức | Không nên: sản phụ cần ăn đa dạng, đủ chất; ăn quá mặn không tốt |
| Nằm than, hơ lửa trong phòng kín | Giữ ấm, "đuổi gió" | Nguy hiểm: có thể gây bỏng, ngạt khí trong phòng kín |
Với mọi việc liên quan đến sản phụ và trẻ sơ sinh, hướng dẫn của bác sĩ, nữ hộ sinh là thứ cần theo, chứ không phải tục kiêng truyền miệng.
Kiêng cữ khi ốm đau
Quanh chuyện ốm đau, dân gian có nhiều điều kiêng ăn, kiêng gió. Đây là chỗ cần cẩn thận nhất, vì kiêng sai có thể làm bệnh nặng thêm.
- Có vết thương thì kiêng ăn rau muống, kiêng thịt gà, kiêng đồ tanh. Dân gian tin rau muống làm sẹo lồi, đồ tanh làm vết thương "mưng mủ". Theo hiểu biết y học hôm nay, chưa có bằng chứng rõ ràng cho các điều kiêng này; sẹo lồi phụ thuộc nhiều vào cơ địa và cách chăm sóc vết thương. Ngược lại, kiêng hết thịt cá, trứng có thể làm thiếu chất đạm, thứ cơ thể cần để làm lành vết thương. Có vết thương thì nên hỏi bác sĩ về chế độ ăn và cách chăm sóc.
- Bị sốt thì ủ kín, kiêng nước. Đây là tục có thể gây hại. Người sốt, nhất là trẻ nhỏ, không nên bị ủ quá kín; cần uống đủ nước. Sốt cao, sốt kéo dài, sốt ở trẻ nhỏ thì cần đi khám.
- Mắc bệnh phát ban thì kiêng gió, kiêng nước. Việc tránh tiếp xúc người khác là hợp lý vì nhiều bệnh phát ban lây lan, nhưng kiêng tắm rửa hoàn toàn thì không nên. Nên theo hướng dẫn của cơ sở y tế cho từng bệnh.
Câu "Có bệnh thì vái tứ phương" cũng thuộc về tâm lý này: có bệnh thì cầu khắp nơi, kiêng mọi thứ. Bài tục ngữ về sức khoẻ trong cùng danh mục đã bàn vì sao hôm nay không nên làm theo nghĩa đen câu này.
Kiêng ngày, kiêng tuổi: phần mê tín rõ nhất
Ngoài sức khoẻ, tục ngữ còn ghi lại những điều kiêng về thời gian, tuổi tác. Đây là phần mang màu tín ngưỡng, không có cơ sở khoa học.
Mồng năm, mười bốn, hai ba,
Đi chơi cũng lỗ nữa là đi buôn.
Ba ngày mồng 5, 14 và 23 âm lịch hằng tháng được gọi là ngày "nguyệt kỵ", bị coi là xấu đến mức đi chơi cũng thiệt, huống gì đi buôn. Có bản chép "huống là đi buôn". Tục này vẫn còn nhiều người giữ khi chọn ngày khai trương, xuất hành.
Cưới vợ xem tuổi đàn bà,
Làm nhà xem tuổi đàn ông.
Câu nói việc cưới thì xem tuổi cô dâu, việc làm nhà thì xem tuổi người đàn ông chủ nhà, gắn với các quan niệm như tuổi "kim lâu", năm "tam tai". Đây là tín ngưỡng dân gian; có thể tôn trọng như một nét văn hoá, nhưng không nên để nó quyết định những chuyện lớn như hôn nhân.
Một số quan niệm kiêng mang định kiến giới, như kiêng "ra ngõ gặp gái" đầu ngày làm việc lớn. Hôm nay đọc những điều này nên đặt trong bối cảnh xã hội cũ, không nên duy trì.
Cách phân biệt kiêng hợp lý và mê tín
Có thể dùng mấy câu hỏi đơn giản:
- Điều kiêng có giải thích được bằng nguyên nhân cụ thể không? Ví dụ: hạn chế người đến gần trẻ sơ sinh vì sợ lây bệnh là cụ thể; sợ "vía" thì không kiểm chứng được.
- Kiêng có gây thiếu hụt hay nguy hiểm không? Kiêng ăn nhiều thứ, kiêng tắm rửa lâu, nằm than trong phòng kín đều có thể gây hại.
- Y học hiện nay nói gì? Với chuyện sức khoẻ, câu trả lời của thầy thuốc quan trọng hơn câu trả lời của tục lệ.
Những điều kiêng vượt qua cả ba câu hỏi thì có thể giữ. Những điều chỉ là tín ngưỡng mà không gây hại, như chọn ngày đẹp, có thể giữ như một nét văn hoá nếu gia đình muốn. Còn những điều gây hại cho sức khoẻ thì nên bỏ.
Góc nhìn hôm nay
Nhiều gia đình trẻ hôm nay ở giữa hai luồng: ông bà muốn giữ tục kiêng, bác sĩ khuyên khác. Cách làm hài hoà thường là giữ những điều không hại và có ý nghĩa tinh thần, còn với những điều liên quan trực tiếp đến sức khoẻ thì lấy lời bác sĩ làm chuẩn, giải thích nhẹ nhàng với người lớn.
Muốn tìm hiểu thêm về tục kiêng như một hiện tượng văn hoá, có thể đọc các công trình về phong tục Việt Nam như Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính, cuốn sách ghi chép phong tục từ đầu thế kỷ 20. Đọc để hiểu người xưa đã sống thế nào, không phải để làm theo.
Câu hỏi thường gặp
Có kiêng có lành nghĩa là gì?
Câu nói tránh những điều cấm kỵ thì được yên lành. Câu đầy đủ hay gặp là "Có thờ có thiêng, có kiêng có lành". Câu phản ánh tâm lý muốn tránh rủi ro của người xưa khi chưa hiểu hết nguyên nhân bệnh tật, tai nạn.
Con so về nhà mạ con rạ về nhà chồng nghĩa là gì?
"Con so" là con đầu lòng, "con rạ" là con thứ, "mạ" là mẹ. Câu nói sinh con đầu thì về nhà mẹ đẻ để được mẹ chăm, sinh con thứ thì ở nhà chồng. Tục này có lý do thực tế vì người mẹ lần đầu sinh cần người có kinh nghiệm bên cạnh.
Mồng năm mười bốn hai ba là gì?
Đó là ba ngày nguyệt kỵ hằng tháng âm lịch, bị dân gian coi là ngày xấu. Câu đầy đủ là "Mồng năm, mười bốn, hai ba, Đi chơi cũng lỗ nữa là đi buôn". Đây là tín ngưỡng, không có cơ sở khoa học.
Có vết thương kiêng ăn rau muống có đúng không?
Hiện chưa có bằng chứng rõ ràng rằng rau muống gây sẹo lồi; sẹo lồi phụ thuộc nhiều vào cơ địa và cách chăm sóc vết thương. Kiêng quá nhiều thứ, nhất là thịt cá, trứng, có thể làm thiếu chất cần để vết thương lành. Nên hỏi bác sĩ.
Kiêng cữ sau sinh điều nào nên giữ?
Nghỉ ngơi đầy đủ, hạn chế nhiều người đến gần trẻ sơ sinh là hợp lý. Kiêng tắm rửa kéo dài, ăn quá mặn, ăn quá ít món, nằm than trong phòng kín thì không nên. Mọi điều liên quan đến sức khoẻ mẹ và bé nên theo hướng dẫn của bác sĩ.
