Ca dao về tình nghĩa vợ chồng nói nhiều về "nghĩa" hơn là "tình": cùng làm, cùng ăn, cùng chịu nghèo, nhường nhau một lời. Những câu quen thuộc nhất là "Râu tôm nấu với ruột bầu / Chồng chan vợ húp gật đầu khen ngon", "Thuận vợ thuận chồng tát biển Đông cũng cạn" và "Chồng giận thì vợ bớt lời / Cơm sôi nhỏ lửa một đời không khê". Đọc hôm nay, cần giữ cái ấm áp của những câu ấy và nhận ra những chỗ phản ánh sự bất bình đẳng của xã hội cũ.
Chữ "nghĩa" trong tình vợ chồng
Người Việt hay nói "tình nghĩa vợ chồng", "nghĩa tào khang", "nghĩa phu thê". Chữ "nghĩa" ở đây là cái ràng buộc bằng ân tình và trách nhiệm, sinh ra từ những ngày sống cùng nhau, chứ không chỉ từ lúc yêu nhau.
Đôi ta là nghĩa tào khang
Xuống khe bắt ốc, lên ngàn hái rau.
"Tào khang" là bã rượu và cám gạo — thứ ăn của người nghèo. Chữ này có gốc từ sách sử Trung Hoa: theo Hậu Hán thư, khi vua Hán Quang Vũ muốn gả chị gái goá cho Tống Hoằng, Tống Hoằng từ chối bằng câu "Bần tiện chi tri bất khả vong, tao khang chi thê bất hạ đường" — bạn lúc nghèo hèn không được quên, vợ lúc ăn tấm ăn cám không được bỏ. Từ đó "nghĩa tào khang" chỉ tình vợ chồng gắn bó từ thuở hàn vi. Ca dao Việt mượn chữ ấy rồi đặt ngay vào cảnh quê mình: xuống khe bắt ốc, lên rừng hái rau.
Cùng làm, cùng ăn
Trên đồng cạn, dưới đồng sâu
Chồng cày vợ cấy, con trâu đi bừa.
Một bức tranh trọn vẹn của gia đình nhà nông: đồng cạn, đồng sâu, người chồng cày, người vợ cấy, đến con trâu cũng góp sức. Câu này thường được dẫn để nói về sự phân công và chung sức trong nhà. Không ai ngồi không; hạnh phúc là cảnh mọi người cùng làm.
Râu tôm nấu với ruột bầu
Chồng chan vợ húp gật đầu khen ngon.
Râu tôm và ruột bầu là những thứ thường bị bỏ đi khi làm bếp. Nấu được bát canh từ những thứ ấy là nhà nghèo. Vậy mà chồng chan, vợ húp, cả hai "gật đầu khen ngon". Cái ngon không ở bát canh mà ở người ngồi cùng mâm. Đây có lẽ là câu ca dao vợ chồng được yêu nhất, vì nó cụ thể, vui và không cần lời thề nào.
Tục ngữ "Của chồng công vợ" nói ngắn gọn cùng ý: của cải trong nhà là do chồng làm ra nhưng có công vợ vun vén, không chia ra của ai. Câu này ngày nay vẫn hay được nhắc khi bàn chuyện tài sản chung của vợ chồng.
Thương nhau lúc nghèo
Chồng em áo rách em thương
Chồng người áo gấm xông hương mặc người.
Lời người vợ, tự nhiên như nói chuyện. Áo rách là nghèo; áo gấm xông hương là giàu sang. Người vợ không so, không thèm, chỉ thương cái áo rách của chồng mình. Câu này cho thấy chuẩn mực của ca dao về người vợ tốt: không vì nghèo mà chê, không vì giàu nhà người mà tủi.
Thà rằng ăn bát cơm rau
Còn hơn cá thịt nói nhau nặng lời.
Đặt sự êm ấm lên trên miếng ăn. Bữa cơm rau mà hoà thuận còn hơn mâm cá thịt mà cãi cọ. Câu này dùng được cho mọi gia đình, không riêng vợ chồng.
Giữ hoà khí trong nhà
Thuận vợ thuận chồng tát biển Đông cũng cạn.
Câu tục ngữ nói quá: đến biển Đông mà tát cũng cạn, miễn là vợ chồng một lòng. Sức mạnh của gia đình nằm ở sự đồng thuận. Câu này hay được đọc trong đám cưới, viết trong thiệp mừng.
Chồng giận thì vợ bớt lời
Cơm sôi nhỏ lửa một đời không khê.
Hình ảnh nấu cơm bằng bếp củi: cơm sôi mà để lửa to thì khê (cháy khét); phải rút bớt củi, để lửa nhỏ thì cơm mới chín đều. Trong nhà cũng vậy: một bên đang nóng thì bên kia hạ giọng. Lời khuyên khéo và thực tế.
Cũng phải nói thẳng: câu này đặt việc nhường nhịn lên vai người vợ. Đó là cách nhìn của xã hội cũ, nơi người chồng là chủ gia đình. Đọc hôm nay, phần đáng giữ là hình ảnh "cơm sôi nhỏ lửa" — ai đang nóng thì người kia bớt lời — chứ không phải ai phải nhịn ai.
Những câu phản ánh bất bình đẳng xưa
Ca dao, tục ngữ về vợ chồng không phải lúc nào cũng ấm áp. Một số câu ghi lại cách nhìn trọng nam của xã hội phong kiến:
- "Thuyền theo lái, gái theo chồng" — người vợ phải theo chồng như thuyền theo tay lái. Câu này gần với quan niệm "xuất giá tòng phu" của Nho giáo.
- Chế độ đa thê để lại nhiều câu than thân của người vợ lẽ. Trong văn học viết, bài thơ "Làm lẽ" của Hồ Xuân Hương là tiếng nói sắc nhất về cảnh "lấy chồng chung" — đó là thơ có tác giả, không phải ca dao.
Song song, dân gian cũng có những câu nói ngược, cho thấy trong thực tế người vợ nhiều khi nắm việc nhà: "Lệnh ông không bằng cồng bà" (lệnh của ông không có sức bằng tiếng cồng của bà). Câu này nửa đùa nửa thật, nhưng là dấu hiệu cho thấy đời sống thật phức tạp hơn khuôn phép sách vở.
Bảng: câu ca dao, tục ngữ vợ chồng và cách đọc hôm nay
| Câu | Ý chính | Đọc hôm nay |
|---|---|---|
| Râu tôm nấu với ruột bầu | hạnh phúc trong cảnh nghèo | còn nguyên giá trị |
| Thuận vợ thuận chồng tát biển Đông cũng cạn | đồng lòng thì làm được việc lớn | còn nguyên giá trị |
| Của chồng công vợ | tài sản là công chung | khớp với quan niệm tài sản chung hôm nay |
| Chồng giận thì vợ bớt lời | nhường nhịn để giữ hoà khí | giữ ý "nhỏ lửa", áp cho cả hai phía |
| Thuyền theo lái, gái theo chồng | vợ phụ thuộc chồng | phản ánh xã hội cũ, đã lỗi thời |
| Đôi ta là nghĩa tào khang | gắn bó từ thuở nghèo | còn nguyên giá trị |
Góc nhìn hôm nay
Điều ca dao vợ chồng dạy được người hôm nay không nằm ở chuyện ai theo ai, mà ở những thứ rất nhỏ: cùng ngồi một mâm, khen một bát canh, thương một cái áo rách, biết rút bớt củi khi nồi cơm đang sôi. Tình nghĩa được làm nên từ những việc lặp đi lặp lại mỗi ngày.
Ai muốn đọc thêm có thể tìm phần ca dao về hôn nhân, gia đình trong tuyển tập của Vũ Ngọc Phan và trong Kho tàng ca dao người Việt. Đọc thêm thơ Hồ Xuân Hương để thấy văn học viết nói về thân phận người vợ lẽ gay gắt hơn ca dao nhiều. Những câu chọn vợ, kén chồng trước khi cưới được bàn ở danh mục "Ca dao gia đình".
Câu hỏi thường gặp
"Râu tôm nấu với ruột bầu" có ý nghĩa gì?
Râu tôm, ruột bầu là thứ thường bị bỏ đi, nấu thành canh là bữa ăn nghèo. Vậy mà vợ chồng cùng ăn, cùng khen ngon. Câu ca dao ca ngợi hạnh phúc giản dị, cái ngon nằm ở tình nghĩa chứ không ở món ăn.
"Nghĩa tào khang" là gì?
"Tào khang" là bã rượu, cám gạo, chỉ cảnh nghèo. "Nghĩa tào khang" là tình vợ chồng gắn bó từ thuở hàn vi. Chữ này gốc từ câu nói của Tống Hoằng chép trong Hậu Hán thư: vợ lúc ăn tấm ăn cám không được bỏ.
"Chồng giận thì vợ bớt lời" có còn đúng không?
Ý nhường nhịn để giữ hoà khí, như nấu cơm sôi phải nhỏ lửa, vẫn đúng. Nhưng việc đặt trách nhiệm nhường nhịn chỉ lên người vợ phản ánh xã hội cũ; hôm nay nên hiểu là ai đang nóng thì người kia bớt lời.
"Thuận vợ thuận chồng tát biển Đông cũng cạn" nghĩa là gì?
Câu tục ngữ nói quá rằng nếu vợ chồng đồng lòng thì việc khó như tát cạn biển Đông cũng làm được. Ý chính là sự hoà thuận là sức mạnh của gia đình.
"Của chồng công vợ" nghĩa là gì?
Của cải trong nhà do chồng làm ra nhưng có công vợ vun vén, nên là của chung hai người. Câu này thường được nhắc khi bàn chuyện tài sản chung vợ chồng.
