Ca dao Bình Định – Phú Yên nổi tiếng nhất với câu "Ai về Bình Định mà coi / Con gái Bình Định bỏ roi đi quyền", câu khen đất võ, và câu "Muốn ăn bánh ít lá gai / Lấy chồng Bình Định cho dài đường đi". Hai vùng có chung một giọng nói, quen được gọi vui là "xứ Nẫu", và chung lối hát bài chòi mùa xuân. Từ ngày 1/7/2025, Bình Định thuộc tỉnh Gia Lai, Phú Yên thuộc tỉnh Đắk Lắk, nhưng trong văn hoá dân gian vẫn là một vùng liền mạch ven biển Nam Trung Bộ.
Đất võ trong ca dao
Ai về Bình Định mà coi
Con gái Bình Định bỏ roi đi quyền
Đây là câu ca dao về Bình Định quen thuộc nhất, và cũng là ví dụ đẹp về dị bản. Có bản hát "cầm roi đi quyền", có bản "múa roi đi quyền". Mỗi bản cho một hình ảnh hơi khác:
- Bỏ roi đi quyền: đặt roi xuống rồi chuyển sang đánh quyền tay không. Cô gái giỏi cả binh khí lẫn quyền.
- Cầm roi đi quyền, múa roi đi quyền: cô gái vừa cầm roi vừa diễn bài quyền.
Không bản nào được coi là "gốc". Điều chung của các bản là hình ảnh người con gái biết võ, một hình ảnh lạ so với ca dao các vùng khác, nơi con gái thường gắn với khung cửi, bến sông.
Đi kèm là câu nói "Roi Thuận Truyền, quyền An Vinh", khen hai làng võ của Bình Định: làng Thuận Truyền nổi tiếng về côn, roi; làng An Vinh nổi tiếng về quyền. Kiểu câu "món này làng này, món kia làng kia" là lối khen nghề quen thuộc của dân gian, ở đây áp vào nghề võ.
Vì sao Bình Định thành đất võ
Cách giải thích phổ biến gắn truyền thống võ Bình Định với vùng đất khai phá, nhiều núi rừng, phải tự vệ; và với phong trào Tây Sơn cuối thế kỷ 18 khởi phát từ đây. Cũng nên nói rõ: chuyện các thủ lĩnh Tây Sơn học võ với ai, bài võ nào có từ thời Tây Sơn, phần nhiều đến từ truyền thuyết và lời kể của các võ đường sau này. Ca dao chỉ ghi lại một điều chắc chắn: người trong vùng coi võ là nghề, là niềm tự hào.
Bánh ít lá gai và chuyện lấy chồng xa
Muốn ăn bánh ít lá gai
Lấy chồng Bình Định cho dài đường đi
Bánh ít lá gai là bánh làm từ bột nếp trộn lá gai giã nhuyễn, có màu đen bóng, nhân đậu xanh hoặc dừa, gói lá chuối. Đây là món bánh gắn với giỗ chạp, cưới hỏi của Bình Định.
Câu ca có giọng nửa mời, nửa trêu. Muốn ăn bánh ngon thì phải về làm dâu Bình Định, mà muốn về thì phải đi một đoạn đường dài. Người ta hay dùng câu này để giới thiệu đặc sản quê mình với khách. Đọc kỹ, câu còn phảng phất nỗi lo của con gái lấy chồng xa, một chủ đề lớn của ca dao được bàn riêng trong danh mục Ca dao gia đình.
Núi Vọng Phu, đầm Thị Nại, cù lao Xanh
Bình Định có núi Vọng Phu
Có đầm Thị Nại, có cù lao Xanh
Câu ca kể ba địa danh như một tấm thiếp giới thiệu quê nhà:
| Địa danh | Là gì | Ghi chú |
|---|---|---|
| Núi Vọng Phu | Ngọn núi có khối đá giống người đứng trông | Truyền thuyết người vợ chờ chồng hoá đá có ở nhiều nơi khác, như Lạng Sơn, Thanh Hoá |
| Đầm Thị Nại | Đầm nước lợ lớn ở vùng Quy Nhơn | Từng là cửa biển quan trọng của vùng này |
| Cù lao Xanh | Hòn đảo nhỏ ngoài khơi Quy Nhơn | Có ngọn hải đăng, làng chài |
Một câu ca hai dòng mà gom được núi, đầm, đảo: đủ cả ba dạng địa hình của vùng ven biển. Người hát không cần tả, chỉ kể tên; người nghe trong vùng tự thấy cảnh.
Truyền thuyết Vọng Phu là một ví dụ về chuyện "một tích, nhiều nơi". Nhiều vùng có hòn đá hình người và đều có câu chuyện người vợ chờ chồng. Không nên viết rằng tích ấy "gốc" ở nơi nào; mỗi nơi giữ một bản kể riêng của mình.
Xứ Nẫu: một chữ thành tên vùng
"Nẫu" là đại từ ngôi thứ ba trong giọng Bình Định – Phú Yên, nghĩa là "người ta", "họ". Câu "Nẫu đi chợ rồi" nghĩa là "Người ta đi chợ rồi". Chữ này đặc trưng đến mức người các vùng khác gọi vui cả vùng là "xứ Nẫu", và người trong vùng cũng vui vẻ nhận.
Nẫu từ đâu ra
Một giả thuyết hay được nhắc: chữ "nẫu" liên quan đến chữ "nậu", tên gọi những nhóm người cùng nghề thời khai hoang, như nậu rổi (buôn cá), nậu nguồn (làm rừng), người đứng đầu gọi là đầu nậu. Người trong nậu này gọi người nậu khác là "nậu", lâu dần thành đại từ chỉ người ngoài. Đây là giả thuyết được nhiều người viết về phương ngữ Nam Trung Bộ nhắc lại, nhưng chưa phải kết luận đã thống nhất. Khi viết, nên ghi là giả thuyết.
Phương ngữ "nẫu" và các đại từ miền Trung, miền Nam khác được bàn trong danh mục Từ cổ trong ca dao. Điều cần nhớ ở đây: muốn đọc ca dao Bình Định – Phú Yên cho có vần, phải đọc theo giọng vùng này.
Phú Yên: núi Nhạn sông Đà và câu ca dọc biển
Phú Yên nằm phía nam Bình Định, có tháp Nhạn trên núi Nhạn và sông Đà Rằng chảy qua Tuy Hoà. Người Phú Yên quen gọi quê mình là đất "núi Nhạn sông Đà". So với Bình Định, ca dao Phú Yên ít câu nổi tiếng toàn quốc; phần lớn được ghi trong các công trình sưu tầm văn học dân gian của tỉnh, xoay quanh nghề biển, nghề ruộng, đèo Cả, gành đá ven biển.
Đây là một lời nhắc chung: ca dao "nổi tiếng" chỉ là phần nổi. Mỗi tỉnh có hàng nghìn câu chỉ lưu hành trong vùng, được ghi lại trong các tập sưu tầm địa phương. Muốn đọc ca dao Phú Yên thật, nên tìm các tập ấy thay vì các trang tổng hợp trên mạng.
Bài chòi: nơi ca dao được hô lên
Nghệ thuật Bài Chòi Trung Bộ được UNESCO ghi danh năm 2017, trải dài từ Quảng Bình đến Khánh Hoà, trong đó Bình Định và Phú Yên là hai vùng có truyền thống mạnh. Ở đây chỉ bàn phần lời.
Hội bài chòi thường mở vào dịp Tết. Người ta dựng các chòi tre quanh một bãi đất, người chơi ngồi trong chòi cầm các quân bài. Người điều khiển, gọi là anh hiệu hoặc chị hiệu, rút một quân bài rồi hô một câu thai, thường là câu lục bát, có chứa tên quân bài. Người trong chòi nghe câu thai đoán tên quân bài của mình.
- Lời thai phần lớn là ca dao, tục ngữ, hoặc câu lục bát do anh hiệu ứng tác tại chỗ.
- Cách hô có làn điệu riêng, nhưng lời là phần chính: câu thai càng khéo, người nghe càng phải nghĩ mới đoán ra quân bài.
- Vai trò: hội bài chòi giữ cho ca dao sống trong cộng đồng, vì mỗi mùa xuân người ta lại nghe và nói những câu cũ.
Bình Định còn là quê của hát bội, nghệ thuật sân khấu được vun đắp bởi những người như Đào Tấn (1845–1907). Lời tuồng là văn chương có tác giả, khác với ca dao, nhưng hai dòng này sống cạnh nhau trong đời sống vùng đất võ.
Góc nhìn hôm nay
Ai có dịp qua vùng này có thể ghé các võ đường ở vùng Tây Sơn cũ, xem bảo tàng Quang Trung, rồi về Quy Nhơn ngắm đầm Thị Nại. Dịp Tết, nhiều nơi ở Bình Định và Phú Yên dựng hội bài chòi, là dịp hiếm có để nghe ca dao được hô lên giữa đám đông. Ở Phú Yên, tháp Nhạn bên sông Đà Rằng là nơi nên đến để hiểu vì sao người địa phương gắn quê mình với núi Nhạn sông Đà.
Về sách, nên tìm các công trình sưu tầm văn học dân gian Bình Định và Phú Yên, đọc song song với Kho tàng ca dao người Việt. Khi trích câu "bỏ roi đi quyền", hãy ghi rõ bản mình dùng và nhắc các dị bản.
Câu hỏi thường gặp
Ai về Bình Định mà coi, con gái Bình Định làm gì?
Bản phổ biến là "Ai về Bình Định mà coi / Con gái Bình Định bỏ roi đi quyền". Có dị bản "cầm roi đi quyền" và "múa roi đi quyền". Câu khen con gái Bình Định giỏi võ, cả roi lẫn quyền.
Roi Thuận Truyền, quyền An Vinh nghĩa là gì?
Đây là câu khen hai làng võ của Bình Định: làng Thuận Truyền nổi tiếng về roi, côn; làng An Vinh nổi tiếng về quyền tay không. Câu thuộc lối khen nghề theo làng quen thuộc của dân gian.
Xứ Nẫu là ở đâu?
Xứ Nẫu là cách gọi vui vùng Bình Định – Phú Yên, nơi người ta dùng chữ "nẫu" để chỉ "người ta, họ". Từ ngày 1/7/2025, Bình Định thuộc tỉnh Gia Lai và Phú Yên thuộc tỉnh Đắk Lắk.
Chữ nẫu có nguồn gốc từ đâu?
Một giả thuyết phổ biến cho rằng "nẫu" liên quan đến "nậu", tên gọi các nhóm người cùng nghề thời khai hoang như nậu rổi, nậu nguồn. Đây là giả thuyết được nhắc nhiều nhưng chưa phải kết luận thống nhất.
Bánh ít lá gai trong ca dao là bánh gì?
Bánh ít lá gai làm từ bột nếp trộn lá gai giã nhuyễn, màu đen bóng, có nhân đậu xanh hoặc dừa, gói lá chuối. Câu "Muốn ăn bánh ít lá gai / Lấy chồng Bình Định cho dài đường đi" vừa mời vừa trêu, khoe đặc sản Bình Định.
