Ăn được ngủ được là tiên: tục ngữ về sức vóc và tinh thần

"Ăn được ngủ được là tiên, Không ăn không ngủ mất tiền thêm lo" nghĩa là người ăn ngon, ngủ yên thì sung sướng như tiên, còn người mất ăn mất ngủ thì vừa tốn tiền chữa chạy vừa thêm lo nghĩ. Câu này gói gọn cách người Việt đo sức khoẻ: không bằng số đo nào, mà bằng hai việc hằng ngày là ăn và ngủ. Quanh nó là những câu về tinh thần như "Lo bạc râu, rầu bạc tóc", "Một điều nhịn chín điều lành", cho thấy dân gian sớm hiểu rằng sức vóc và tâm trạng gắn với nhau.

Đọc kỹ câu tục ngữ

Ăn được ngủ được là tiên,
Không ăn không ngủ mất tiền thêm lo.

Câu theo thể lục bát, hai vế đối nhau rõ ràng:

• Vế đầu: "ăn được" là ăn thấy ngon miệng, "ngủ được" là ngủ yên giấc. Người có hai điều ấy được ví như "tiên", tức sống nhàn nhã, sung sướng, không vướng bận.
• Vế sau: "không ăn không ngủ" là dấu hiệu có chuyện, hoặc bệnh, hoặc lo phiền. Hậu quả là "mất tiền" (thuốc men, chữa chạy) và "thêm lo".

Cái hay của câu là nó nói về cái vòng luẩn quẩn: lo thì mất ăn mất ngủ, mất ăn mất ngủ thì sinh bệnh, bệnh thì tốn tiền, tốn tiền lại thêm lo. Người xưa không có khái niệm "sức khoẻ tinh thần", nhưng câu tục ngữ đã mô tả đúng mối liên hệ ấy.

Câu này khá ổn định, ít dị bản; đôi khi người ta chỉ nói vế đầu "Ăn được ngủ được là tiên" như một lời khen hay lời tự an ủi.

Sức vóc trong tục ngữ, thành ngữ

Người Việt có nhiều cách tả một người khoẻ mạnh, phần lớn dùng hình ảnh con vật hay việc làm:

Câu "Mạnh vì gạo" cho thấy với người xưa, sức khoẻ trước hết là no cơm. Trong một xã hội thường xuyên thiếu ăn, "ăn được" đã là phúc. Còn "No bụng đói con mắt" là câu ngược chiều, rất hợp với thời nay: không phải đói mà là thèm, ăn vì mắt chứ không vì bụng.

Tinh thần trong tục ngữ: lo nhiều thì già nhanh

Nếu "ăn được ngủ được" là thước đo, thì cái lo là thứ phá thước đo ấy. Tục ngữ có những câu rất hình ảnh:

• "Lo bạc râu, rầu bạc tóc." Lo nghĩ làm râu bạc, buồn rầu làm tóc bạc. Câu nói căng thẳng làm người ta già đi trông thấy.
• "Lo bò trắng răng." Lo những chuyện không đâu, chuyện không thể xảy ra (bò không có răng hàm trên phía trước, lo nó trắng răng là lo vu vơ). Câu chê thói lo xa vô ích.
• "Một điều nhịn chín điều lành." Biết nhịn một lần thì tránh được nhiều chuyện rắc rối. Câu thường được dùng trong ứng xử, nhưng cũng có nghĩa giữ cho lòng mình yên.
• "No mất ngon, giận mất khôn." Giận thì mất sáng suốt, như no quá thì mất ngon.

Câu "Lo bò trắng răng" có một giải thích khá thú vị: bò là loài nhai lại, hàm trên phía trước không có răng cửa mà chỉ có lớp lợi cứng. Nên lo "bò trắng răng" là lo cho một điều không bao giờ có. Cách giải thích này phổ biến, phù hợp với đặc điểm của con bò, và giúp câu tục ngữ dễ nhớ.

Khi cảnh buồn vì người buồn

Văn chương bác học cũng nói về mối liên hệ giữa tâm trạng và cảm nhận. Câu thơ của Nguyễn Du trong Truyện Kiều thường được dẫn:

Cảnh nào cảnh chẳng đeo sầu,
Người buồn cảnh có vui đâu bao giờ.

Đây là thơ có tác giả, không phải ca dao, nhưng đã thành lời quen của nhiều người. Ý câu gần với "không ăn không ngủ": khi lòng buồn thì mọi thứ quanh mình đều nhạt, kể cả bữa ăn, giấc ngủ. Ngày nay, mất hứng thú với những việc vốn yêu thích, chán ăn, mất ngủ kéo dài là những dấu hiệu mà các thầy thuốc khuyên nên chú ý.

Câu "một nụ cười bằng mười thang thuốc bổ"

Câu này rất phổ biến, hay được gọi là tục ngữ. Tuy vậy, khó xác định nó có trong các tuyển tập tục ngữ cổ hay không; có thể đây là câu nói quen miệng hình thành gần đây hơn. Khi dùng, có thể gọi là "câu nói quen thuộc" thay vì khẳng định là tục ngữ cổ. Ý của nó thì gần với tinh thần "ăn được ngủ được là tiên": tâm trạng vui vẻ có lợi cho sức khoẻ. Tiếng cười trong ca dao, truyện cười dân gian là một đề tài lớn riêng, có trang chuyên khác trong hệ.

Khoa học nói gì: đúng mà chưa đủ

Câu "Ăn được ngủ được là tiên" được hiểu biết ngày nay ủng hộ ở mấy điểm:

• Ăn uống và giấc ngủ là nền tảng: dinh dưỡng đầy đủ và giấc ngủ đủ là hai yếu tố cơ bản của sức khoẻ thể chất lẫn tinh thần.
• Thay đổi ăn ngủ là tín hiệu: chán ăn, sụt cân không rõ lý do, mất ngủ kéo dài có thể là dấu hiệu của bệnh lý cơ thể hoặc của căng thẳng, trầm cảm, lo âu. Khi kéo dài, nên đi khám.
• Tinh thần ảnh hưởng thể chất: căng thẳng kéo dài ảnh hưởng đến giấc ngủ, tiêu hoá, huyết áp. Câu "Lo bạc râu, rầu bạc tóc" là một mô tả dân gian về điều đó.

Nhưng có một điểm câu tục ngữ không thể biết: nhiều bệnh không làm người ta mất ăn mất ngủ, nhất là ở giai đoạn đầu. Tăng huyết áp, tiểu đường, một số bệnh ung thư có thể âm thầm trong thời gian dài. Vì vậy, "ăn được ngủ được" là một dấu hiệu tốt, nhưng không thay được việc khám sức khoẻ định kỳ.

Góc nhìn hôm nay

Câu "Ăn được ngủ được là tiên" có lẽ còn có giá trị hơn ở thời hiện đại, khi nhiều người có đủ cơm ăn mà vẫn ăn không ngon, có giường êm mà vẫn ngủ không yên vì lo toan, vì màn hình, vì công việc. "Tiên" trong câu không cần phép màu; chỉ cần một bữa ăn ngon miệng và một giấc ngủ trọn.

Để giữ được "phép tiên" ấy, những câu tục ngữ khác trong danh mục này đã gợi ý: ăn vừa đủ ("No mất ngon"), có rau trong bữa ("Cơm không rau như đau không thuốc"), giữ giờ giấc ("Ngủ ngày quen mắt"), bớt lo vu vơ ("Lo bò trắng răng"). Và khi ăn không được, ngủ không được trong thời gian dài, thì đi khám chứ không chỉ chờ cho qua.

Muốn đọc thêm: phần tục ngữ về sức khoẻ, đời sống trong Tục ngữ, ca dao, dân ca Việt Nam của Vũ Ngọc Phan; và các mục từ "ăn", "ngủ", "lo" trong Kho tàng tục ngữ người Việt.