Hát đối đáp nam nữ là lối hát mà hai bên trai gái hát qua lại với nhau: bên này hỏi, bên kia đáp, bên này mời, bên kia nhận. Quan họ Bắc Ninh, hát ví giặm xứ Nghệ, hát trống quân, hò đối đáp miền Trung, miền Nam đều là những lối hát giao duyên như vậy. Rất nhiều câu ca dao tình yêu ta đọc hôm nay vốn là một lượt lời trong những cuộc hát ấy — tách ra khỏi cuộc hát, câu ca dao mất đi người đối diện.
Bài này bàn về lời của hát đối đáp: lời được tổ chức ra sao, hỏi đáp thế nào, vì sao câu này phải đi cùng câu kia. Chuyện làn điệu, giai điệu thuộc về một lĩnh vực khác.
Hát đối đáp là gì
Một cuộc hát đối đáp có hai phe, thường là một nhóm nam và một nhóm nữ, đôi khi chỉ một cặp. Lời hát gồm hai loại:
- Lời có sẵn — những câu cổ mà ai trong vùng cũng thuộc. Hát lời có sẵn để mở đầu, để giữ nhịp cuộc hát.
- Lời ứng tác — câu đặt ngay tại chỗ để đáp lại câu bên kia vừa hát. Người giỏi là người "bẻ" được câu đối phương: đáp đúng ý, đúng vần, lại có ý riêng.
Phần lớn lời đối đáp dùng thể lục bát hoặc lục bát biến thể, vì đây là thể dễ ứng tác nhất: câu sáu gieo vần, câu tám bắt vần, người hát có thể nối dài bao nhiêu cũng được.
Một cuộc hỏi đáp mẫu: "Ở đâu năm cửa nàng ơi"
Bài đối đáp này quen thuộc vì có mặt trong sách giáo khoa Ngữ văn. Chàng trai hỏi:
Ở đâu năm cửa nàng ơi
Sông nào sáu khúc nước chảy xuôi một dòng?
Sông nào bên đục bên trong?
Núi nào thắt cổ bồng mà có thánh sinh?
Đền nào thiêng nhất xứ Thanh?
Ở đâu mà lại có thành tiên xây?
Cô gái đáp:
Thành Hà Nội năm cửa chàng ơi
Sông Lục Đầu sáu khúc nước chảy xuôi một dòng
Nước sông Thương bên đục bên trong
Núi Đức Thánh Tản thắt cổ bồng mà lại có thánh sinh
Đền Sòng thiêng nhất xứ Thanh
Ở trên tỉnh Lạng có thành tiên xây.
Đọc kỹ mới thấy luật của lời đáp:
- Lặp lại khung câu hỏi. Câu đáp giữ nguyên gần hết chữ của câu hỏi, chỉ thay chữ "đâu", "nào" bằng tên cụ thể. Người nghe nhận ra ngay câu nào đáp câu nào.
- Đổi xưng hô. "Nàng ơi" thành "chàng ơi". Đó là dấu hiệu lượt lời đã chuyển phe.
- Hỏi để thử hiểu biết. Chàng trai hỏi về địa danh nhiều vùng: thành Hà Nội, sông Lục Đầu (chỗ sáu dòng sông hợp lại), sông Thương, núi Tản Viên (núi thờ Đức Thánh Tản), đền Sòng ở xứ Thanh, thành ở xứ Lạng. Cô gái trả lời trôi chảy, chứng tỏ mình hiểu biết rộng — trong hát đối đáp, đó là một cách khiến người kia nể phục.
Lời đáp về sông Thương "bên đục bên trong" và "thành tiên xây" ở xứ Lạng có nhiều cách chú giải, các sách chưa hoàn toàn thống nhất. Còn lại, lối hỏi đáp này cho thấy tình cảm trai gái trong hát đối đáp không chỉ là khen nhau đẹp; nó còn là cuộc thử tài, thử chí.
Quan họ Bắc Ninh: lời mời, lời giữ, lời tiễn
Quan họ là lối hát đối đáp nổi tiếng nhất, gắn với vùng Kinh Bắc. Các tài liệu thường nhắc tới 49 làng quan họ gốc, trước đây thuộc hai tỉnh Bắc Ninh và Bắc Giang, nay đều thuộc tỉnh Bắc Ninh. Năm 2009, dân ca quan họ Bắc Ninh được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại.
Người hát quan họ gọi nhau là "liền anh", "liền chị". Các làng quan họ kết bạn với nhau, đến dịp hội thì mời nhau sang hát. Theo lệ được nhiều tài liệu ghi lại, những người đã kết bạn quan họ thì giữ tình bạn hát, không lấy nhau làm vợ chồng. Vì vậy lời quan họ rất tình tứ mà vẫn chừng mực: thương nhớ, quyến luyến, mà không đi tới chuyện cưới hỏi.
Lời quan họ có những câu ai cũng biết:
Trúc xinh trúc mọc đầu đình
Em xinh em đứng một mình cũng xinh.
Lời khen ngắn mà khéo: cây trúc mọc riêng ở đầu đình đã đẹp, cô gái đứng một mình cũng đẹp, không cần ai tô điểm. Người nghe hiểu thêm một tầng: đứng một mình — tức còn chưa có đôi.
Người ơi người ở đừng về
Người về em vẫn khóc thầm
Đôi bên vạt áo ướt đầm như mưa.
Đây là lời giã bạn, hát lúc tiễn khách ra về sau một đêm hát. "Người ơi người ở đừng về" là câu giữ chân; "ở" nghĩa là ở lại. Cách xưng "người – em" trang trọng mà thân, rất đặc trưng của quan họ. Lời bài có nhiều bản, mỗi làng, mỗi nghệ nhân hát một khác.
Một canh hát quan họ thường bắt đầu bằng mời trầu, mời nước, rồi mới hát đối, và kết bằng lời giã bạn. Lời đi theo đúng nghi thức tiếp khách của làng quê: mời, giữ, tiễn.
Hát ví, hát giặm xứ Nghệ: đối đáp trong lúc làm
Ở xứ Nghệ (vùng Nghệ An, Hà Tĩnh ngày nay), hát ví và hát giặm được UNESCO ghi danh năm 2014. Hát ví gắn với việc làm: phường vải (kéo sợi, dệt vải), phường cấy, phường nón, phường đan… Trai làng đến chỗ các cô đang làm đêm, đứng ngoài hát vào, các cô trong nhà vừa làm vừa hát ra.
Các tài liệu sưu tầm thường chia một cuộc hát ví phường vải thành nhiều chặng, như hát chào, hát mời, hát đố, hát đối, hát xe kết, hát tiễn. Tên các chặng cho thấy logic của lời: chào hỏi trước, thử tài bằng câu đố và câu đối ở giữa, "xe kết" (kết duyên) khi đã ưng nhau, rồi tiễn. Lời hát ví nổi tiếng là sắc sảo, nhiều chữ Hán, nhiều điển tích, vì trong đám hát có cả nho sĩ tham gia.
Trống quân, hò, lý: các lối giao duyên khác
Hát trống quân ở đồng bằng Bắc Bộ thường hát vào đêm trăng mùa thu, hai phe nam nữ đứng hai bên; có nơi căng một sợi dây trên hố đất để làm trống gõ nhịp. Lời trống quân là lục bát, đối đáp liên tục, hay chêm những tiếng đệm để kéo dài câu. Ở miền Trung có hò khoan, hò mái đẩy; ở Nam Bộ có hò đối đáp trên sông, trên ruộng. Lời hò Nam Bộ đưa vào ca dao những câu như:
Gió đưa cây cải về trời
Rau răm ở lại chịu lời đắng cay.
Xưng hô trong lời đối đáp Nam Bộ có "qua – bậu", "anh – em", "người – ta" — đổi theo mức thân và theo vai.
Bảng so sánh các lối hát đối đáp
| Lối hát | Vùng | Hoàn cảnh hát | Đặc điểm lời |
|---|---|---|---|
| Quan họ | Kinh Bắc | hội làng, canh hát giữa các làng kết bạn | tình tứ mà chừng mực; mời – giữ – tiễn; xưng "người – em" |
| Hát ví, hát giặm | xứ Nghệ | lúc làm: kéo sợi, cấy, đan nón | nhiều chặng chào, đố, đối, xe kết; lời sắc, nhiều chữ Hán |
| Trống quân | đồng bằng Bắc Bộ | đêm trăng mùa thu | lục bát nối dài, có tiếng đệm |
| Hò đối đáp | miền Trung, Nam Bộ | trên sông, trên ruộng | ứng tác nhanh, xưng "qua – bậu" |
Đọc ca dao "tách khỏi cuộc hát" cho đúng
Biết nguồn gốc đối đáp giúp tránh vài kiểu đọc lệch:
- Câu tưởng là lời than một mình, thật ra là câu trách người đối diện — như lời cô gái trong "Trèo lên cây bưởi hái hoa".
- Câu tưởng táo bạo quá mức, thật ra là lời ướm trong cuộc hát, ai cũng hiểu là chưa phải lời hứa thật.
- Câu tưởng đố mẹo, thật ra là câu hỏi thử kiến thức để làm quen, như "Ở đâu năm cửa nàng ơi".
- Cùng một câu có thể do nam hát hoặc nữ hát, tuỳ cuộc; đừng gán giới cứng cho người nói.
Góc nhìn hôm nay
Người muốn nghe hát đối đáp tận nơi có thể đến hội Lim (Bắc Ninh) vào ngày 13 tháng Giêng âm lịch, nơi các liền anh liền chị hát trên thuyền, trên đồi và trong những ngôi nhà đón bạn hát. Ở Nghệ An, Hà Tĩnh có các câu lạc bộ ví giặm hoạt động thường xuyên, các dịp lễ hội đầu năm hay có hát. Ở miền Tây Nam Bộ, đờn ca tài tử và hò còn sống trong đời thường.
Người muốn đọc nên tìm các tập sưu tầm lời quan họ, lời ví giặm của các địa phương, và phần dân ca trong tuyển tập của Vũ Ngọc Phan. Khi đọc, thử chia lời thành từng lượt, đánh dấu câu nào hỏi, câu nào đáp — cách đọc ấy làm câu ca dao sống lại đúng với gốc của nó.
Câu hỏi thường gặp
Hát đối đáp nam nữ là gì?
Là lối hát mà hai phe nam và nữ hát qua lại, bên này hỏi bên kia đáp, dùng cả lời cổ có sẵn lẫn lời ứng tác tại chỗ. Quan họ, hát ví giặm, trống quân, hò đối đáp đều thuộc lối hát giao duyên này.
Quan họ Bắc Ninh được UNESCO công nhận năm nào?
Năm 2009, dân ca quan họ Bắc Ninh được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại. Ví, giặm Nghệ Tĩnh được ghi danh năm 2014.
Liền anh liền chị quan họ có được lấy nhau không?
Theo lệ được nhiều tài liệu ghi lại, những người đã kết bạn quan họ giữa các làng thì giữ tình bạn hát, không lấy nhau. Vì vậy lời quan họ tình tứ mà chừng mực.
Bài "Ở đâu năm cửa nàng ơi" là ca dao gì?
Đây là một bài hát đối đáp: chàng trai hỏi về các địa danh như thành năm cửa, sông sáu khúc, núi có thánh sinh; cô gái đáp thành Hà Nội, sông Lục Đầu, núi Tản Viên, đền Sòng. Bài cho thấy hát đối đáp còn là cách thử hiểu biết của nhau.
Vì sao nhiều câu ca dao tình yêu nên đọc như lời đối đáp?
Vì chúng vốn là một lượt lời trong cuộc hát giao duyên. Đọc tách riêng dễ hiểu nhầm ai đang nói và nói với ai, còn đặt lại vào cuộc hát thì thấy rõ ý hỏi, ý trách hay ý ướm.
