Biểu tượng thuyền – bến, trúc – mai, mận – đào trong ca dao tình yêu

Trong ca dao tình yêu, thuyền – bến, trúc – mai, mận – đào là ba cặp hình ảnh dùng để nói về đôi lứa mà không phải gọi thẳng "anh", "em". Thuyền thường chỉ người đi, bến chỉ người ở lại chờ; trúc – mai gợi đôi lứa gắn bó, có gốc từ văn chương cổ; mận – đào là cặp hoa xuân dùng để ướm hỏi, kiểu "Bây giờ mận mới hỏi đào / Vườn hồng đã có ai vào hay chưa". Hiểu ba cặp này là đọc được một phần lớn lời tình kín đáo của người xưa.

Vì sao ca dao nói chuyện tình bằng cặp hình ảnh

Lối nói này các sách nghiên cứu gọi là "tỉ" — ví người với vật nhưng giấu vế người đi, chỉ để lại vật. Người nghe phải tự hiểu thuyền là ai, bến là ai. Có ba lý do khiến ca dao tình yêu chuộng cách ấy:

• Kín đáo. Lễ giáo cũ không cho trai gái nói chuyện tình công khai. Nói về thuyền, về hoa thì ai nghe cũng được, chỉ người trong cuộc mới hiểu hết.
• Có đường lui. Lời ướm bằng hình ảnh, nếu bị từ chối, vẫn có thể coi như câu nói chơi.
• Hình ảnh mang sẵn quan hệ. Thuyền cần bến, trúc đứng cạnh mai, mận đi với đào — bản thân cặp vật đã chứa ý "đôi", người hát chỉ cần gọi tên.

Thuyền và bến: người đi và người đợi

Thuyền ơi có nhớ bến chăng

Bến thì một dạ khăng khăng đợi thuyền.

Câu này có bản chép "Thuyền về có nhớ bến chăng". Thuyền đi khắp nơi, cập nhiều bến; bến thì đứng yên một chỗ. Từ đặc điểm ấy, thuyền thành hình ảnh người hay đi — người làm ăn xa, người buôn bán, người đi học, đi phu — còn bến là người ở lại. "Một dạ khăng khăng" là một lòng một dạ, nhất định không đổi. Câu hỏi của bến vừa nhớ vừa lo: thuyền đi nhiều bến, có còn nhớ bến cũ không.

Trong phần lớn ca dao, thuyền ứng với người con trai, bến ứng với người con gái, vì đời sống làng xưa để người đàn ông đi, người phụ nữ ở. Nhưng đó là xu hướng, không phải luật. Có câu hiểu ngược lại vẫn hợp lý; đọc phải theo mạch.

Bến, đò và lời hẹn

Bến đò là chỗ hẹn quen thuộc của làng ven sông, nên quanh bến có cả một chùm câu: "Trăm năm đành lỗi hẹn hò / Cây đa bến cũ con đò khác xưa" (người cũ đã sang thuyền khác), "Cây đa cũ, bến đò xưa / Bộ hành có nghĩa nắng mưa cũng chờ" (người vẫn đợi). Tục ngữ "Một ngày nên nghĩa, chuyến đò nên quen" cho thấy cách người xưa coi trọng cả những quen biết ngắn ngủi — chung một chuyến đò cũng thành quen.

Thuyền, bến và phận người con gái

Hình ảnh bến còn được dùng để nói về số phận phụ nữ. Tục ngữ có câu "Phận gái mười hai bến nước, trong nhờ đục chịu": con gái lấy chồng như thuyền cập bến, gặp bến trong thì nhờ, bến đục thì đành chịu. Còn thành ngữ "ván đã đóng thuyền" (có khi đi cặp với "gạo đã thành cơm") dùng để nói việc đã rồi, nhất là chuyện hôn nhân đã định, không đổi được nữa.

Trúc và mai: đôi lứa từ văn chương cổ

Ai đi đâu đấy hỡi ai

Hay là trúc đã nhớ mai đi tìm?

Câu hỏi bâng quơ "ai đi đâu đấy" được trả lời bằng chính một câu hỏi khác: hay là trúc nhớ mai nên đi tìm? Người hỏi đã đoán ra người kia đi tìm người thương, nhưng không gọi tên, chỉ nói "trúc", "mai".

Trúc mai từ đâu ra

Cặp trúc – mai không sinh ra từ ruộng đồng mà đi từ văn chương. Có hai nguồn thường được nhắc:

• "Thanh mai trúc mã". Bài "Trường Can hành" của Lý Bạch tả cặp đôi lớn lên cùng nhau: cậu bé cưỡi ngựa tre (trúc mã), cô bé nghịch quả mai xanh (thanh mai). Từ đó "thanh mai trúc mã" chỉ đôi bạn thân từ nhỏ rồi nên duyên.
• Tùng, trúc, mai. Văn hoá Đông Á gọi tùng, trúc, mai là ba người bạn của mùa đông giá rét, tượng trưng cho khí tiết bền bỉ. Trúc thẳng, mai trong trắng; đặt cạnh nhau thành đôi bạn tri kỷ.

Hai nguồn hoà vào nhau, và trong tiếng Việt "trúc mai" thành cách nói về tình gắn bó, nhất là vợ chồng sum họp. Cuối Truyện Kiều, Nguyễn Du viết: "Một nhà sum họp trúc mai / Càng sâu nghĩa bể càng dài tình sông". Ca dao mượn lại chữ ấy một cách tự nhiên, cho thấy văn chương bác học và lời dân gian luôn đi qua lại với nhau.

Mận và đào: cuộc ướm hỏi mùa xuân

Bây giờ mận mới hỏi đào

Vườn hồng đã có ai vào hay chưa?

Mận hỏi thì đào xin thưa

Vườn hồng có lối nhưng chưa ai vào.

Đây là một cuộc đối đáp trọn vẹn trong bốn câu. Mận (người con trai) hỏi đào (người con gái) xem "vườn hồng" đã có ai vào chưa — tức cô đã có người thương chưa. Đào đáp: vườn có lối, nhưng chưa ai vào.

• Vì sao là mận và đào? Cả hai là cây ăn quả cùng họ, nở hoa vào mùa xuân, mùa của hội hè và những cuộc gặp gỡ. Đặt cạnh nhau, chúng thành một cặp cân xứng. Lưu ý: "mận" trong câu này là mận của miền Bắc; ở Nam Bộ người ta gọi quả roi là "mận", nhưng hai thứ khác nhau.
• "Bây giờ… mới hỏi". Chữ "mới" cho thấy mận hỏi muộn, có chút ngại ngùng, có chút lo đã chậm.
• "Có lối nhưng chưa ai vào". Câu đáp vừa trả lời thật (chưa có ai), vừa ngầm mời (vườn có lối). Chỉ một câu mà khép lại cả cuộc ướm hỏi bằng một lời "ưng" rất tế nhị.

Đào còn đi vào nhiều cách nói khác về người con gái: "má đào" (má hồng), "liễu yếu đào tơ" (con gái mảnh mai, trẻ trung). Hoa đào cũng là hoa Tết miền Bắc, nên hình ảnh mận – đào luôn mang không khí đầu xuân.

Bảng so sánh ba cặp hình ảnh

Những cặp khác và một lời lưu ý

Ngoài ba cặp trên, ca dao còn nhiều cặp hình ảnh đôi lứa: trăng – gió, cá – nước, rồng – mây, loan – phượng, bướm – hoa. Trăng gió, bướm hoa đôi khi mang nghĩa chơi bời, lả lơi, nên phải đọc theo mạch câu chứ không gán một nghĩa cố định.

Lời lưu ý quan trọng: biểu tượng trong ca dao không phải bảng tra cứu. Cùng là thuyền, có câu chỉ người con trai, có câu chỉ cả đôi cùng chung thuyền. Cùng là bến, có lúc là người con gái, có lúc là quê nhà. Cách đọc đúng là xem ai đang nói, nói với ai, trong hoàn cảnh nào — như đã bàn ở bài về hát đối đáp.

Các hình ảnh khác như trầu cau, con cò, thân em thuộc những bài riêng ở danh mục "Từ cổ trong ca dao" và "Lục bát & nghệ thuật ca dao".

Góc nhìn hôm nay

Thuyền – bến, trúc – mai, mận – đào vẫn sống trong tiếng Việt hôm nay: trong tên đường, tên quán, trong thiệp cưới ("duyên trúc mai"), trong lời bài hát. Biết gốc của chúng giúp người dùng chữ đúng chỗ — chẳng hạn "trúc mai" hợp với lời chúc vợ chồng, còn "mận hỏi đào" hợp với chuyện mới quen.

Ai muốn tìm hiểu sâu hơn về lối nói ví von này có thể đọc Thi pháp ca dao của Nguyễn Xuân Kính, phần bàn về biểu tượng và các cặp hình ảnh, và đọc lại đoạn kết Truyện Kiều để thấy chữ "trúc mai" trong văn bác học. Một bài tập nhỏ: lật một tuyển tập ca dao, đánh dấu mọi câu có chữ "thuyền" hay "bến", rồi tự hỏi trong từng câu thuyền là ai — sẽ thấy cùng một hình ảnh mà mang bao nhiêu nét nghĩa.