Lời đồn "câu tục ngữ này bị mất vế sau, vế đầy đủ mới đúng nghĩa" phần lớn không có nguồn: vế "bị mất" thường chỉ xuất hiện trên mạng, không thấy trong các tuyển tập tục ngữ, ca dao lớn. Tuy vậy, cũng có những câu thật sự dài hơn cách người ta hay nói, vì người dùng chỉ nhớ nửa đầu. Muốn biết lời đồn nào đúng, cách chắc nhất là tra câu đó trong các tuyển tập in như của Vũ Ngọc Phan hay bộ Kho tàng tục ngữ người Việt.
Ba kiểu "mất vế" cần phân biệt
Khi nghe nói một câu "bị mất vế", có ba khả năng rất khác nhau:
| Kiểu | Thực chất | Ví dụ | Đánh giá |
|---|---|---|---|
| Câu dài bị nói tắt | Tuyển tập ghi cả hai vế, người dùng chỉ nhớ một | Thương cho roi cho vọt, ghét cho ngọt cho bùi | Có thật, tra được |
| Dị bản có thêm câu | Một số bản chép có thêm câu, bản khác không | Con vua thì lại làm vua… (có bản thêm hai câu đáp) | Có thật nhưng không phải "bản gốc" |
| Vế bịa thêm | Vế mới do người sau đặt, lan trên mạng | Các "vế đầy đủ" không dẫn được tuyển tập | Cần nghi ngờ |
Phần lớn tranh cãi đến từ việc gộp ba kiểu này làm một. Câu thứ nhất là chuyện trí nhớ, câu thứ hai là chuyện văn học truyền miệng vốn có nhiều bản, câu thứ ba mới là chuyện bịa.
Kiểu thứ nhất: câu thật sự dài hơn ta hay nói
Đây là những câu mà tuyển tập ghi đủ hai vế, nhưng trong lời nói hằng ngày người ta chỉ dẫn vế đầu:
- Thương cho roi cho vọt, ghét cho ngọt cho bùi. Vế sau chứa ý sâu nhất: chiều chuộng là làm hại.
- Nhất sĩ nhì nông, hết gạo chạy rông, nhất nông nhì sĩ. Người nay hay chỉ nhớ "nhất sĩ nhì nông", tưởng câu đề cao kẻ sĩ. Đọc đủ thì thấy câu tự đảo ngược: lúc hết gạo, người làm ruộng mới đứng đầu.
- Ăn cỗ đi trước, lội nước theo sau. Thiếu vế sau thì mất cái tương phản giữa lợi và rủi.
- Một cây làm chẳng nên non, ba cây chụm lại nên hòn núi cao. Hai câu lục bát, vế đầu nói cái yếu của một mình, vế sau nói sức mạnh của đoàn kết.
Ca dao lục bát cũng hay bị trích nửa chừng. Hai câu sau thường chỉ được nhắc câu đầu:
Lời nói chẳng mất tiền mua,
Lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau.
Câu đầu đứng một mình nghe như lời nhận xét lời nói thì rẻ. Có câu sau mới thành lời khuyên: chính vì lời nói không tốn tiền nên càng phải chọn cho khéo.
Giàu đâu đến kẻ ngủ trưa,
Sang đâu đến kẻ say sưa tối ngày.
Hai câu đi thành cặp, một câu nói chuyện giàu, một câu nói chuyện sang. Bỏ câu nào cũng mất nửa ý.
Với kiểu này, "vế sau" là có thật và tra được. Nói "bị mất vế" thì hơi quá; đúng hơn là "hay bị nói tắt".
Kiểu thứ hai: dị bản có thêm câu
Ca dao là văn học truyền miệng, mỗi vùng, mỗi người hát có thể thêm bớt. Một bài có bản hai câu, có bản bốn câu, có bản sáu câu là chuyện bình thường. Ví dụ:
Con vua thì lại làm vua,
Con sãi ở chùa thì quét lá đa.
Có bản chép thêm: "Bao giờ dân nổi can qua, / Con vua thất thế lại ra quét chùa." Hai câu thêm đảo ngược ý hai câu đầu. Không thể nói bản bốn câu là "bản gốc" còn bản hai câu là "bị mất vế", vì không có bản gốc nào để so. Cách viết đúng là: có bản hai câu, có bản bốn câu.
Bài ca dao về hoa sen cũng vậy. Người ta hay chỉ nhớ câu "Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn", trong khi bài phổ biến có bốn câu, mở đầu bằng "Trong đầm gì đẹp bằng sen". Đây là trích dẫn một phần chứ không phải bài bị mất.
Kiểu thứ ba: vế "đầy đủ" bịa thêm
Kiểu này lan nhanh nhất vì nghe rất hấp dẫn: một câu quen thuộc bỗng được "phát hiện" vế sau làm đảo ngược hoàn toàn ý nghĩa. Người đọc có cảm giác vừa biết một bí mật.
Tiếng Anh có hai ví dụ đã được các nhà nghiên cứu ngôn ngữ kiểm kỹ:
- Blood is thicker than water (máu đặc hơn nước, tức tình máu mủ hơn tình người dưng). Trên mạng lan truyền rằng câu "gốc" là "máu của giao ước đặc hơn nước của bụng mẹ", mang nghĩa ngược lại. Những người tra cứu chưa tìm thấy bản "gốc" ấy trong tư liệu cổ; nó chỉ xuất hiện trong các sách và bài viết cuối thế kỷ 20.
- Curiosity killed the cat (tò mò hại chết con mèo). Vế "but satisfaction brought it back" (nhưng thoả mãn lại làm nó sống lại) thường được giới thiệu như vế gốc bị quên, nhưng thực ra được thêm vào muộn hơn câu chính.
Với tục ngữ Việt, những "vế đầy đủ" lan trên mạng thường có chung mấy dấu hiệu:
- Không dẫn tuyển tập. Bài viết nói "ông bà ta xưa có câu đầy đủ là…" nhưng không ghi sách nào, trang nào.
- Đảo ngược ý một cách quá gọn. Vế mới biến một câu chê thành câu khen, hoặc ngược lại, đúng kiểu "bất ngờ" mà người đọc thích chia sẻ.
- Từ ngữ lạc thời. Vế mới dùng từ ngữ, lối nói của tiếng Việt hôm nay, không cùng giọng với vế cũ.
- Nhịp và vần lệch. Tục ngữ thường có vần lưng, nhịp đối chặt. Vế bịa hay dài dòng, không vần với vế đầu.
Gặp những dấu hiệu này, cách viết thận trọng là: "có ý kiến cho rằng câu đầy đủ là…, nhưng chưa thấy trong các tuyển tập lớn".
Cách tự kiểm một lời đồn trong năm phút
Không cần là nhà nghiên cứu cũng kiểm được phần lớn lời đồn. Các bước:
- Tra tuyển tập chuẩn. Tục ngữ, ca dao, dân ca Việt Nam của Vũ Ngọc Phan; bộ Kho tàng tục ngữ người Việt do Nguyễn Xuân Kính chủ biên; bộ Kho tàng ca dao người Việt do Nguyễn Xuân Kính và Phan Đăng Nhật chủ biên.
- Tra từ điển thành ngữ, tục ngữ. Từ điển thành ngữ và tục ngữ Việt Nam của Nguyễn Lân là cuốn dễ tìm, có giải nghĩa từng câu.
- Tra sách cũ nếu có điều kiện. Tục ngữ phong dao của Nguyễn Văn Ngọc, in năm 1928, ghi nhiều câu từ trước khi có mạng xã hội.
- Xem vế mới có ở đâu. Nếu chỉ thấy trên các trang chia sẻ, diễn đàn, mạng xã hội mà không thấy trong sách nào, nên coi là chưa có căn cứ.
- Đọc lại vần và nhịp. Vế mới có cùng giọng với vế cũ không? Có vần không?
Kết quả "không tìm thấy" không chứng minh chắc chắn vế đó là bịa, vì tuyển tập nào cũng có giới hạn. Nhưng nó đủ để không khẳng định vế ấy là "bản gốc".
Góc nhìn hôm nay
Lời đồn về "vế sau bị mất" hấp dẫn vì nó cho người kể vai trò người phát hiện. Nhưng với văn học truyền miệng, không có bản gốc nào bị giấu đi; chỉ có những lần ghi chép khác nhau. Hiểu được điều đó, người đọc sẽ bớt bị cuốn vào các bài viết giật tít, và trân trọng hơn công sức của những người đã đi khắp làng quê để ghi lại từng câu.
Nếu tự đặt ra một vế mới cho vui, cứ việc, chỉ cần nói rõ đó là câu tự đặt. Sự sáng tạo với tục ngữ là chuyện xưa nay vẫn có. Điều duy nhất cần tránh là gán vế mới cho "ông bà ta", vì như thế là đặt lời mình vào miệng người xưa.
Câu hỏi thường gặp
Có phải nhiều câu tục ngữ bị mất vế sau không?
Phần lớn lời đồn "mất vế sau" lan trên mạng không có nguồn tuyển tập. Tuy vậy có những câu thật sự gồm hai vế mà người dùng chỉ nhớ một, như "Thương cho roi cho vọt, ghét cho ngọt cho bùi". Cách chắc nhất là tra trong tuyển tập in.
Nhất sĩ nhì nông câu đầy đủ là gì?
Câu đầy đủ thường gặp là "Nhất sĩ nhì nông, hết gạo chạy rông, nhất nông nhì sĩ". Câu tự đảo ngược thứ bậc: lúc no đủ thì kẻ sĩ đứng đầu, lúc hết gạo thì người làm ruộng mới quan trọng nhất.
Làm sao biết một vế tục ngữ là bịa?
Hãy tra trong các tuyển tập như của Vũ Ngọc Phan, Kho tàng tục ngữ người Việt hay từ điển thành ngữ tục ngữ. Vế không có trong sách nào, dùng từ ngữ hiện đại, không vần với vế đầu và đảo ngược ý quá gọn là những dấu hiệu nên nghi ngờ.
Ca dao có bản gốc không?
Không. Ca dao là văn học truyền miệng nên không có bản gốc viết ra để so. Thứ ta có là những lần ghi chép của người sưu tầm ở nhiều nơi, nhiều thời, nên một bài thường có nhiều dị bản.
Lời nói chẳng mất tiền mua câu sau là gì?
Câu sau là "Lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau". Hai câu lục bát này khuyên rằng chính vì lời nói không tốn tiền nên càng phải chọn lời cho khéo, cho vừa lòng người nghe.
