Kho tàng ca dao người Việt và Kho tàng tục ngữ người Việt: cách tra cứu

Kho tàng ca dao người Việt (Nguyễn Xuân Kính, Phan Đăng Nhật chủ biên, ấn hành giữa thập niên 1990) và Kho tàng tục ngữ người Việt (Nguyễn Xuân Kính chủ biên, ấn hành đầu thập niên 2000, hai tập) là hai bộ tra cứu lớn nhất hiện nay về ca dao, tục ngữ người Việt. Điểm khác biệt của chúng so với các tuyển tập trước là gom từ rất nhiều nguồn đã in, xếp theo chữ cái để tra, và ghi kèm dị bản thay vì chỉ chọn một bản. Muốn biết một câu có thật không, có mấy bản, thì đây là nơi nên tra trước tiên.

Hai bộ sách ra đời thế nào

Đến cuối thế kỷ 20, ca dao tục ngữ người Việt đã được in trong hàng trăm tập sưu tầm: từ các tập chữ Nôm được phiên âm, Tục ngữ phong dao của Nguyễn Văn Ngọc, bộ của Vũ Ngọc Phan, đến rất nhiều tuyển tập địa phương của từng tỉnh. Cùng một câu xuất hiện ở nhiều sách, mỗi sách một bản. Người nghiên cứu muốn biết một câu có bao nhiêu bản phải lật hàng chục cuốn.

Hai bộ "kho tàng" ra đời để giải quyết việc đó: tập hợp từ các nguồn đã in, đối chiếu, xếp vào một chỗ. Nhóm biên soạn gồm các nhà nghiên cứu văn hoá dân gian, do Nguyễn Xuân Kính đứng đầu. Bộ ca dao có thêm Phan Đăng Nhật cùng chủ biên.

Kho tàng ca dao người Việt

Quy mô

Bộ ca dao in thành nhiều tập, tập hợp hơn mười nghìn lời ca dao. Một số nghiên cứu dẫn lại con số khoảng gần mười hai nghìn lời, nhưng con số cụ thể tuỳ cách đếm "lời" và "dị bản", nên khi trích nên kiểm lại bản in đang dùng. Sách được tái bản, bổ sung về sau.

Cách sắp xếp

Các lời ca dao được xếp theo thứ tự chữ cái của tiếng đầu tiên. Muốn tìm "Thân em như tấm lụa đào", người đọc lật đến vần T, tìm "Thân em". Cách xếp này không đẹp như xếp theo chủ đề, nhưng rất tiện tra cứu và tránh được việc người biên soạn áp đặt cách hiểu.

Cách ghi dị bản

Đây là điểm quý nhất. Khi một lời có nhiều bản, bộ sách đưa bản thường gặp trước, rồi ghi các dị bản ngay sau, kèm nguồn đã in. Người đọc thấy ngay câu "Đường vô xứ Nghệ quanh quanh" có bản "Đường vô xứ Huế", thấy chữ nào đổi, câu nào thêm. Không bản nào được tuyên bố là "gốc".

Chú thích

Ở một số lời có từ cổ, địa danh khó, bộ sách có chú thích ngắn. Nhưng đây không phải sách bình giảng: phần lớn các lời chỉ được ghi chứ không giải nghĩa.

Kho tàng tục ngữ người Việt

Bộ tục ngữ gồm hai tập, xếp theo chữ cái: tập một từ A đến L, tập hai từ M đến Y. Mỗi câu tục ngữ cũng được ghi kèm các dị bản khi có. Bộ này đặc biệt có ích để phân biệt câu tục ngữ thật với câu được "đặt ra" gần đây: tra không thấy một câu được gọi là "tục ngữ ông bà" thì đó là dấu hiệu cần dè dặt.

Một ví dụ cách dùng: câu "Cái khó ló cái khôn" và "Cái khó bó cái khôn" đều có mặt trong các tuyển tập tục ngữ, cho thấy đây là hai câu cùng tồn tại với hai ý khác nhau, không phải một câu bị chép sai. Những trường hợp như vậy được bàn kỹ ở danh mục "Câu hay hiểu lầm" trên wiki này.

So sánh với bộ của Vũ Ngọc Phan

Hai loại sách bổ sung cho nhau. Đọc Vũ Ngọc Phan để hiểu; tra Kho tàng để kiểm.

Cách tra một câu cho hiệu quả

1. Xác định tiếng đầu tiên của bản mình biết. Nếu không thấy, thử các biến thể: "Con cò mà…" hay "Con cò mày…", "Trông về…" hay "Ngó về…".
2. Đọc hết các dị bản ghi kèm, chú ý nguồn của từng bản: sách xưa, tuyển tập địa phương nào.
3. Nếu không tìm thấy, thử tra theo một từ khoá khác trong câu, vì có dị bản đổi cả tiếng đầu.
4. Nếu vẫn không thấy, câu có thể là ca dao địa phương chưa được in, câu có tác giả, hoặc câu đặt ra gần đây. Cần nguồn khác để kết luận.

Lưu ý: không có trong Kho tàng chưa chắc là câu giả. Còn rất nhiều ca dao địa phương chưa được ghi. Nhưng một câu được quảng bá là "ca dao nổi tiếng" mà lại không có trong bộ này và các tuyển tập lớn khác thì rất đáng ngờ.

Hạn chế cần biết

• Chỉ tập hợp từ nguồn đã in: bộ sách chủ yếu đối chiếu sách đã xuất bản, nên kho ca dao chưa in ở các làng không có mặt.
• Kế thừa sai sót của nguồn: nếu một tập cũ chép sai, bản sai ấy có thể vẫn được ghi lại như một dị bản.
• Không giải nghĩa từng câu: đây là sách tra cứu, không phải sách bình giảng. Muốn hiểu nghĩa, cần đọc thêm các sách nghiên cứu, từ điển.
• Khó tìm bản đầy đủ: bộ nhiều tập, không phải thư viện nào cũng có đủ.

Nguyễn Xuân Kính và Thi pháp ca dao

Ngoài vai trò chủ biên, Nguyễn Xuân Kính còn viết Thi pháp ca dao, một công trình lý luận về cách ca dao tạo nghĩa: công thức mở đầu, kết cấu đối đáp, hình ảnh biểu tượng, thời gian và không gian nghệ thuật, và vai trò của dị bản. Sách này đọc cùng bộ Kho tàng rất hợp: một bên cho kho dữ liệu, một bên cho cách đọc dữ liệu ấy.

Góc nhìn hôm nay: dùng hai bộ Kho tàng thế nào

• Người viết bài, làm nội dung: mỗi khi trích ca dao tục ngữ, tra bản trong Kho tàng, ghi "có bản chép…" nếu thấy dị bản đáng chú ý.
• Giáo viên: dùng dị bản trong Kho tàng làm bài tập so sánh cho học sinh: hai bản khác nhau ở đâu, vì sao.
• Người sưu tầm địa phương: trước khi ghi một câu ở quê mình là "chưa từng in", tra Kho tàng xem đã có chưa và có bản nào gần giống.
• Người đọc tò mò: tìm bộ sách ở thư viện tỉnh, thư viện đại học khoa học xã hội; lật thử một vần bất kỳ sẽ thấy kho ca dao lớn đến mức nào.